Tupã mbo'epy he'iháicha, ára ndojepiméi yvypóra arapapaha rupive. Pe Biblia Marangatu, jerovia rape umi ojeroviávape g̃uarã, ombo'e mba'épa tekotevẽ jaiko hag̃ua tekojoja rapére ha jaikove hag̃ua marangatu porãme. Marangatu'ỹre avave ndohechamo'ãi Tupãme.
Tupã ojapo ramo guare umi mbyja yvagapegua, He'i: 'Toĩ mimbikue yvága pehẽnguépe, omboja'o hag̃ua ára pyharekégui; ha toiko techaukahárõ ohechauka hag̃ua ára oñemohendapyréva, ára ha ary. Ha toiko mimbikue yvága pehẽnguépe, ohesape hag̃ua yvy ári.' Ha péicha oiko. Ha Ñandejára ojapo mokõi mbyja guasu: pe mbyja guasuete oisãmbyhy hag̃ua ára, ha pe mbyja michĩvéva oisãmbyhy hag̃ua pyhare; ha ojapo mbyjakuéra. Ha Ñandejára omoĩ chupekuéra yvága apére ohesape hag̃ua yvy ári, ha oisãmbyhy hag̃ua ára ha pyhare, ha omboja'o hag̃ua tesape pytũmbýgui. Ha Ñandejára ohecha iporãha. Génesis 1:14–18.
Upéicha avei, Ha'e ojapo ramo guare yvágape ha yvy ári opa mba'e oĩva ipype, omoĩ ára pa'ũ ko'ãichagua: 'Ha oiko ka'aru, ha oiko pyhareve — ára peteĩha'; 'Ha oiko ka'aru, ha oiko pyhareve — ára mokõiha', ha péicha oho hese, ára poteĩha peve. Génesis 1.
Ka'aru: Ára pehẽngue pyhareve mboyvegua. Pyharepyte jepi oguereko 12 aravo ha ojekuaa pytũmbýramo, pyharepyte, pytũ ha pyhare pytũramo. Prov. 7:9. Oñepyrũ kuarahy reike guive peteĩ ára, kuarahyresẽ meve ára oúvape.
Ára: Peteĩ ára pukukue mokõi kuarahy reike pa'ũme, jepi oguerekóva 24 aravo. Lev. 23:32.Pyhareve: Peteĩ ára pukukue 12 aravópe, oĩva mokõi pyhare, mokõi ka'aru térã kuarahy osẽ ha kuarahy oike pa'ũme. Oje'e avei chupe ára. Juan 11:9.
Tesape mboyve, oĩkuri pytũ. Upéicha, pyhare oho ára renondépe pe ára 24 aravópe ojeréva apytépe.
Ára oñepapaha ko'ág̃a, pyharepyte guive pyharepyte peve, ndoikói. Ha kóva Daniel oñe'ẽngue he'i haguéicha oikotaha. Ha'e he'i: 'Oñe'ẽta Ñandejára Yvatéva rehe, ombohasa'asýta umi imarangatúvape Ñandejára Yvatévagui, ha ohekáta omoambue ára ha tekorã.' Dan. 7:25, pehẽngue peteĩha ha mokõiha.
Ára oñepyrũriramo pyharepyte, upéicharõ pyhare ipukúta poteĩ aravo añónte, ha ára katu papoapy, ha katu Hesu he'i ipukúha paapy. Juan 11:9.
Mba'éicha piko ára oñepyrũta pyharepyte? Oimeraẽ ndoikuaaporãiva ára ndaikatumo'ãi omomba'eguasu hekópe Aratee.
Tupã rembiapoharakuérape oñeme'ẽva'ekue he'iháicha, pe Arareñói oñeñongatuva'erã kuarahy oike guive kuarahy oike peve. Pe ára, ha'éva pe hendápe hesakãva 24 aravo pukukuegui yvypóra arapapaha ko'ág̃agua he'iháicha, oho 6:00 aravo pyhareve guive 6:00 aravo ka'aru peve. Ág̃a katu, pe tape oĩ porãva ha'e oñepapa kuarahy osẽ guive kuarahy oike peve.
Nehemías ohekávo omyatyrõ umi tembiapo vai ojapóva hína umi tapicha iñepyrũrãme, ka'aru pytũ oñepyrũvo ojehecha Jerusalén rokẽkuérare, ha'e ojerure oñemboty hag̃ua táva rokẽnguéra. Ñamoñe'ẽke pe jehaipyre jaikuaa porãve hag̃ua mba'éichapa ñande avei jajapova'erã.
Umi árape ahecha Judápe oĩha oñapymíva uva apoha ára pytu'u jave, ha oguerúva yvyra rakã ohekýiva asno ári; avei víno, úva, higo, ha opaichagua mba'e pohýi, oguerúva Jerusalen-pe ára pytu'u jave; ha che apu'ã hesekuéra upe ára oñevendehápe tembi'urã. Oĩ avei tirio-kuéra oikóva távape, oguerúva pira ha opaichagua mba'e, oñevendéva sábado-pe judío-kuérape ha Jerusalén-pe. Upémarõ añemoĩ umi judío mburuvichakuéra renondépe ha ha'e chupekuéra: 'Mba'e piko ko mba'e vai pejapóva, pemongy'ávo pe sábado?' ¿Ndapejapói piko pende ruéra upeichaite, ha ñande Jára ndoguerúi piko ko mba'e vaieta ñanderehe ha ko távare? Ha peẽ katu pembojoapyve hína iñekoñói Israel rehe, pembyai rupi pe Ára Pytu'u. Oiko peve, pytũmbota jave Jerusalén rokẽnguéra renondépe pe Ára Pytu'u mboyve, che ñe'ẽ rupi oñemboty umi rokẽ; ha amboaje ani hag̃ua ojeipe'a pe Ára Pytu'u ohasa peve; ha amoĩ che rembiguái apytégui oñangareko hag̃ua umi rokẽre, ani hag̃ua oike mba'eveichagua mba'e pohýi pe Ára Pytu'u aja. Upémarõ umi ñemuhára ha opaichagua mba'e vendeha opyta peteĩ térã mokõi jey pyhare Jerusalén okápe. Upévare che ajepy'apy hesekuéra ha ha'e chupekuéra: 'Mba'ére piko pepyta pyhare pe tapia okápe? Pejapóramo jey kóva, che po amoĩta pende ári.' Upe ára guive ndouvéi hikuái sábado-pe. Neh. 13:15–21.
Umi mba'e ojehaíva yvate ojehai ñane mbo'erã.
Peteĩ Hesu rapeguáva ndoikuaáiramo araka'e ha mba'éichapa—oĩgui opa mba'erã hi'ára ha hekove—ndikatumo'ãi oñemoañete mborayhúpe, ha ndoikomo'ãi avei peteĩ yvypóra iporãmbáva Tupã ojeruréicha. Mt. 5:48, 2 Tm. 3:17 ha Col. 3:14. Ha ohupytýta Ñandejára ñe'ẽmondo, he'íva: 'Ndahetũi ne rembiapo iporãmbáva Tupã renondépe.' Ap. 3:2. Ha ko'ã tembiapo ha'e tekojoja rembiapo, pe mborayhu Juan oñe'ẽ hague. 1 Juan 3:18.
Umi tetã Európapeguápe, Inglaterra-icha, oĩ ára, ary vove, kuarahy ohesapeha porundy aravo peve pyhare pe arapapaha ko'ag̃agua rupive.Péicha Espiritu ohechauka haguéicha Isaíaspe, ndajahechava'erã mba'eve ko yvy arigua Ñandejára Sabadopeguápe; ehecha:
'Nde py ndereityrõ Sabadope, nderejapóirõ nde rembipota che ára marangatúpe, ha rehenóirõ Sabadope vy'apavẽ, ha Ñandejára ára marangatúpe, peteĩ ára oñemomba'eguasuva'erã,
ha emomba'e chupe ani hag̃ua resegi nde rape, ni reheka rejapo nde rembipota, ni reñe'ẽ nde ñe'ẽnguéra, upépe revy'áta Ñandejárape, ha che amoĩta ndereho hag̃ua yvy yvateguáre, ha che romombaretéta ndéve nde ru Jacob herénsia reheve; Ñandejára juru he'ígui." Isaías 58:13–14.
Ha yma guaréicha avei, ndajahekýi va'erã upe árape. Péicha he'i Ñandejára Ñe'ẽ:
'Poteĩ ára pukukue pemba'apo va'erã, ha ára pokõiha katu penderesape'a va'erã, peteĩ arapokõindy pytu'u añeteguáva Ñandejárape guarã; oimeraẽva ojapóva mba'eveichagua tembiapo upe árape ojejuka va'erã. Ani pembohyaku ni peteĩ tata pende rógape arapokõindy árape.' Éxodo 35:2 ha 3.
Oĩ he'íva kóva oje'e hague umi Israelita yma guarépe g̃uarã, oñepyrũrõ guare tata ñemoendy oikotevẽ mbarete retére. Upéicharõ jepe, Ñandejára ndoikevéi. Iñe'ẽnguéra oñemoneĩ mboyve jepe Sinaípe, Ñandejára he'i péicha:
'Mba'e rypy'a peẽ ndapejapomo'ãi che rembiapoukapy ha che léi?' Éxodo 16:28. Ha upe mboyve, Moisés ombo'e umi héntepe péicha:
'Péina pe Ñandejára he'íva: Ko'ẽrõ pytu'u ára, peteĩ arapokõi marangatu Ñandejárape guarã; pe mbujarã pende tatakuápe, pembujape, ha pe mba'e pembojerã ypýpe, pembojy ypýpe; ha opa hembýva, pemoĩ pendejehe guarã, peñongatu ko'ẽrõ guarã.' Éxodo 16:23.
Jahechakuaa ha'ekuéra ojapova'erãhague hembi'urã, ha pe hembýva oñemohendava'erãhague arapokõindýpe g̃uarã. Upévare, tembi'u oñeñongatúva'erã ojejapopáma rire.
Ko'ág̃a ñaiméma peteĩ teko porãvépe ñaguarda hag̃ua pe Ára Pytu'u. Jareko tataypy gas-pegua, ro'ysãha, tendy ha tendyry, y osyrýva, ha ambueve mba'e. Ha umi tenda ndoguerekóiramo jepe ko'ãva, peteĩ py'a oipotávape ikatu oñeñangareko hese, kóva ha'éta ñane rembiapoukapy ñane mborayhu Jesús rehegua rehegua. Juan 14:15.
Ikatu jajapo opa mba'e tekotevẽva arapokõindy mboyve, he'ise, arapoteĩ kuarahy reike mboyve térã arapokõi kuarahy reike rire. Rojeroviágui opa mba'e oñopytyvõha oiko porã hag̃ua umi ohayhúva Tupãme g̃uarã. Rom. 8:28.
Ha mba'épa ñanemboja'óta Ñandejára mborayhúgui? Ñembyahýi, ñemoirũ, ha ambuéva? Mba'eve ndaikatúi ñanemboja'o Ñandejára mborayhúgui—ni iñe'ẽnguéra ñemoañete jepe. Rom. 8:35.
Jahechahaguéicha Ñandejára rembipota ojehechaukárõ guare Isaías rupive, ndajahekái va'erã jajapo ñande rembipota, ha ni ñaneñe'ẽ'ỹ va'erã ñane ñe'ẽnguéra I ára marangatúpe. Isa. 58:13.
Ág̃a katu oĩ umi he'íva kóva ndaha'eiha, he'ívo hikuái pe Arareñói Ñandejára mba'e ndaha'eiha pe Ára Ñandejára mba'e. Ha omoĩ hikuái mba'e japu. Ha'ekuéra ndopytái mbarete añeteguápe, ha'ekuéra ndorekóigui añetegua ipype. He'i hikuái pe Ára Ñandejára mba'e ha'eha ko'ág̃a arateĩ, oimo'ãvo, ijeipapa ha iñeimo'ã rupive, Jesús opu'ãhague umi omanóvagui upe árape. Oimeraẽ oimo'ã ha ogueroviáva kóva ndoñembo'e porãi Ñandejára Ñe'ẽme.
Ñemoañete rupi Ñandejára Mandu'akuéra ha'eha mba'e oñeikotevẽva ojehupyty hag̃ua arandu, oñemoañete hag̃ua Ñandejára kyhyje, ha ojejuhu hag̃ua 'Ñandejára kuaapy', umi ndohechakuaáiva Mandu'akuéra ndohupytýi arandu, ni Ñandejára kyhyje, ni Ñandejára kuaapy. Prov. 2:1–6, 28:7–9 ha 10:8.
Heta oĩ jejavy mbo'epýpe umi tupão ndoguerekóivape Tupã Mandamiénto, ha'eháicha avei umi ndojapóiva Imandamiénto ndoikuaái Tupã ñe'ẽ, kóva ha'égui pe oñeikotevẽva oñentende hag̃ua. Oĩ tupão, oguerekóramo jepe umi Mandamiénto, ndojapói, ha upévare ndohayhúi Tupãme. Juan 14:21 ha 15:9 ha 10.
Hesu ohayhu yvy ape ári ha ohechauka pe mborayhu: omano ñanderehe. Ha ko'ág̃a Ha'e ojerure ñandéve ñane mborayhu rechaukaha, he'ívo: 'Cherayhúramo, peñangarekóta che rembiapoukapykuérare.' Juan 14:15. Ha Ha'e ohayhu umívape ohayhúvape chupe añónte.
Prov. 8:17. Ha pe Espíritu Santo ohechauka ñande tavyha Cristo káusare. 1 Cor. 4:10. Ha: 'Ani avave oñembotavy. Oĩramo pende apytépe oimo'ãva iñaranduha ko yvy ári, oikova'erã tavy ikatu hag̃uáicha iñarandu.' 1 Cor. 3:18.
Arapokõindy ára pokõiha, térãpa peteĩ arapokõindy ára pokõigui?Ñandejára ojapo ramo guare yvága ha yvy, omoĩ ára ñemboja'o: arapokõindy, jasy ha ary. Arapokõindy pokõi ára pegua, jasy mbohapypa ára pegua, ha ary pa mokõi jasy pegua.
Ogueru ramo guare Israel retãyguakuérape Egipto-gui, omoĩ jasy Abib-pe jasy tenonderãguáramo Hembiguáikuérape g̃uarã. Ko'ág̃a, ko jasy oho March guive April peve, oikehápe peteĩ vore peteĩgui ha ambue vore ambuégui.Ñandejára omoĩ téra umi ára arapokõindýpe: peteĩha, mokõiha, mbohapyha, irundyha, poha, poteĩha ha pokõiha. Ha Ñandejára ohenói ko ára arapokõindy pegua Arareñói, upe árape opytu'úgui, ha upévare omarangatu ha omomorã.
Marangatu he'ise ñemomombyry. Upéicha, Ha'e omoĩ ykére upe ára pytu'urã ha omomorã upe mba'ére.
I-Sábado katu oñemohendapyréma: ha'e arapokõindy ára pokõiha. Israelguakuéra sábado-kuéra katu iñambue; he'ise, iñambuepa. Arapokõindy ára peteĩha ha ipahaha umi arete guasu Ñandejára omoĩva'ekue oho ára ambuépe arapokõindy pegua, ha'éva 'Sábado Arete' térã arete ára. Lev. 23:32 ha ambue oje'éva.
Pe Arateĩ pokõiha ára rehegua ha'e ñemohenda, ha katu peteĩ Arateĩ oikóva pokõi ára jave ha'e sarambi. Eimo'ãmína opavave ohoha atyhápe ára iñambuéva rupi, peteĩteĩ ohekávo ojapo imba'epytu'u ára tee.
Umi Arareñói Tupã omoĩva'ekue jepe, ha Ha'e ohenóiva 'pende arareñói', oĩkuri ñemohenda porã. Oñemoñe'ẽnte va'erã umi jehaipyre ñeñangarekópe. Oĩkuri hi'ára oñemohendáva ary pukukue javeve. Umi mba'e Tupã omoĩva ojejapo arandúpe. Ha'e iporãite.
Oĩ ohechaukáva pe Hesu he'iva'ekue: 'Che Ru omba'apo gueteri, ha che amba'apo avei' (Juan 5:17), ha avei pe apóstol Pablo he'iva'ekue: 'Pemomba'apo pyhare ha ára ani hag̃ua peiko pende ryvy pehẽnguekuérape g̃uarã' (2 Tesalonicenses 2:9). Ha katu hesarái hikuái pe Mbo'ehára he'iva'ekue avei: 'Ani pemba'apo pe mbujape oñehundítavare, ha katu pe mbujape opytáva opave'ỹrãre'
Juan 6:27.
Hesu rembiapo ha'e kuri tembiapo ñe'ẽmondo rehegua, ha upéva avei ha'eva'erã umi oñehenóiva rembiapo. Péicha, ikatu omba'apo hikuái pyharekue ha ára pukukue Túva ojapoháicha.
Umi ñe'ẽ oipurúva umi maranduhára ha apóstol-kuéra ojoja pe Ñandejára oipurúva Ñe'ẽ Marangatu Pypegua ndive, ha'ekuéra oñeñomongetágui Hese rupive ha ha'e haguére iñe'ẽngára.
Upéicha, Ñandejára Ñe'ẽ he'ívo Pedro ha Juan ojupi hague tupãópe oñembo'e hag̃ua, he'i ha'eha pe aravo porundy. Ha ko aravóre oje'e pe aravo papo térã mbohapy aravo ka'aru. Ág̃a katu, kuarahy osẽvo pyhareve, ha ára oguerekóvo pa mokõi aravo, pe aravo porundy ha'e pe oje'e jepíva hese mbohapy aravo ka'aru térã aravo papo, ko ára ñemohenda ko'ag̃aguápe.
Juan oĩrõ guare ypa'ũ Patmos-pe ha ohai pe Apocalipsis Aranduka, he'i: 'Ha chepy'amonguetava'ekue Espíritu-pe Ñandejára Ára-pe…' Ap. 1:10. Ko ñe'ẽ oñemomýiva ndaha'éi ambue mba'e pe Tupã omomýiva Isaías-pe guive, ha'e ohai va'ekue:
'Pehenóiramo arapokõindy peteĩ vy'apavẽ, ha Ñandejára ára marangatu, ha pemomba'éramo —pejapo'ỹre pende rembipota, peheka'ỹre pejapo pende rekoitépe, ha peñe'ẽ'ỹre pende ñe'ẽnguéra— upéicharõ pevy'áta Ñandejárare, ha che amoĩta pende yvatépe yvy ári, ha che romombaretéta pende ru Jacob jopói reheve; Ñandejára juru ningo oñe'ẽ.'
Isa. 58:13 ha 14. Péva ojapo pe apóstol; ha'e ohenói arapokõindýpe Ñandejára ára.
Tupãme g̃uarã, peteĩ ára ikatu ha'e pa mokõi aravo, peteĩ ára, peteĩ ary, peteĩ su ary, térã peteĩ ára pukukue, térã peteĩ pa'ũ.
Upéicha, I ára ikatu avei ha'e Isabáto, térã I jeju ára, térã peteĩ ára pukukue. Hákatu I rembipota ojekuaa porã pe oje'éva ijerére. I Espíritu oĩva ñande pype oikuaauka ñandéve kóva, Ha'e oikuaapáguikatu opa mba'e, Tupã pypukuete jepe. 1 Cor. 2:10.
Oĩ oimo'ãva Ñandejára oñe'ẽvo Jacob itúvare, oñe'ẽha Israel réra reheguápe g̃uarã Palestinape. Péro pehechakuaa mba'épa he'i apóstol Pablo:
Péro pe Jerusalén yvategua isãsõ; ha'e ñande sy.
Ojehaígui: 'Vy'áke, nde kuña imemby'ỹva, ndanemoñáriva; eñepu'ã ha esapukáike, nde kuña ndohasáiva memby rasy; kuña oñeméva membykuéra sa'ive kuña ijao'ỹva membýgui.' Ha ñande katu, che ryke'ykuéra ha che reindykuéra, ñane ñemoñare pe ñe'ẽ me'ẽgui, Isaac-icha. Upéicharõ, che joyke'ykuéra, ñande ningo mitã pe kuña sãsõguáva, ndaha'éi pe kuña tembiguáiguáva. Gal. 5:26–28 ha 31.
Upéicha, ñande, umi agueroviáva, ha'e pe ñemoñare oñeprometeva'ekue Abrahámpe, chugui ou umi patriarca, ha Isaac, Jacob túva, pe ñemoñare oñeprometeva'ekue, ñandeichaite oñeprometeva'ekue Abrahámpe, ha ñande hetahaicha mbyja yvagapegua ha yvyku'i paraguasu rembe'ýpe. Génesis 15:5, 22:17 ha 32:12.
Ha katu oĩ he'íva avave ndaikatuiha ojapo umi Mandamiénto, ha ndaiporiha ni peteĩ hekojoja. Upeicharõ jepe, oñeme'ẽ mboyve léi Sinaípe, Ñe'ẽngue Marangatu he'i Abraham ojapohague Ñandejára Mandamiénto. Ha Ñandejára voi he'i Abraham he'itaha ita'yrakuérape toguata hikuái Ñandejára rapére tekojoja ha tekojojápe; ehecha:
Ha Ñandejára he'i: '¿Añomíta piko Abraham-gui pe ajapótava, Abraham katuete oikótagui chugui peteĩ tetã guasu ha imbareteva, ha ipype opaite yvy arigua oñembohorýta? Che aikuaágui ha'e omoñe'ẽtaha imembykuérape ha hogayguakuérape opyta hag̃ua hikuái Ñandejára rapére, ojapo hag̃ua pe iporãva ha hekopeguáva; Tupã ojapo hag̃ua Abraham-pe g̃uarã pe He'iva'ekue hese." Génesis 18:17–19. Ha ojehechaukaháicha pe porandupyrépe, Ñandejára rape ha Ñandejára tekojoja ha'e Iñe'ẽnguéra. Malaquías 2:8–9 ha Salmo 119:172. Ha Tupã tekojoja opave'ỹva.
Salmo 119:142. Ha oimeraẽva ojapóva tekojoja, hekojojaiterei, Ha'e hekojoja haguéicha. 1 Juan 3:7.
Tupã omoañete Abraham-pe Isaac rehegua, ha he'i:
'Abraham oñangareko haguére che ñe'ẽre, ha oñangareko haguére che rembiapoukapykuéra, che apoukapy, che tekorã ha che léi rehe.' Génesis 26:5.Upéicha avei, Ñe'ẽngue Marangatu he'i Zacarías ha hembireko Isabel hekojoja hague. Ha ha'ekuéra hekojoja ohechakuaágui Tupã hekojoja ha oñangarekógui Hembiapoukapykuérare; ehecha:
Herodes, Judea mburuvicha guasu, árape, oĩkuri peteĩ pa'i hérava Zacarías, Abías atýpegua, ha hembireko Aarón rajy; héra Isabel. Ha mokõivéva hekojoja Tupã renondépe, ojapóvo heko potĩme opaite Ñandejára rembiapoukapy ha heko. Lucas 1:5–6. José, María ména, Jesús sy, hekojoja avei. Mateo 1:19.
Upévare, opaite umi ojapóva Tupã hekojoja—he'iséva, oñangarekóva Hembiapoukapýre—hekojoja Tupã hekojoja haguéicha; ehecha:Mitã'i kuéra, ani avave penderembotavýi: pe ojapóva tekojoja ha'e hekojojáva, ha'e hekojojávaicha. 1 Juan 3:7.
Pe ndogueroviáiva Tupã Rembiapoukapykuérare ndaikatúi oñangareko hesekuéra, ha'égui jerovia Léi. Romanos 3:27 ha 31. Ha umíva ndahasyiete, Juan he'ihaguéicha Iñe'ẽngatu rupive. 1 Juan 5:3. Ha pe ndojapóiva umi tekorã ndaikatúi opyta Tupãme. 1 Juan 3:24. Ha, upévare, Túva mborayhu ndaikatúi oĩ ipypekuéra. Juan 14:9 ha 10.
Ág̃a katu oĩ umi oipurúva ñe'ẽngue Tupã Ñe'ẽmegua he'ise hag̃ua pe ha'ekuéra oipotáva, ha katu ndaha'éi he'iséva upéva. Peteĩva ko'ãvagui ha'e pe apóstol he'ihápe: 'peñangareko ára, jasy ha arykuérare'. Térã ambue jey: 'Ani avave oporovotapykue peẽme tembi'u ha jey'u rehe, térã arapokõindy marangatu rehe.' Jepémo ñambohovakeñepyrũma ko mba'e, ñamañamína hese jey peteĩ jeýpe ñamboyke hag̃ua pe omo'ãva umi tova oñemohekojojáva poriahuvereko rupive.
Jahechahaguéicha ñamombe'u ramo guare umi léi he'íva 'arapokõindy marangatu', oĩkuri ára marangatu, jasy marangatu ha ary marangatu.
Ha ko'ãva oñemomba'eguasúmi umi Hudiokuéra ára Pablo oikohaguépe. Ko'ã Hudiokuéra oñeha'ã ombojerure mbarete umi Gentilkuérape, oikéva hína 'Tape' rupi, tomomba'eguasu hikuái ko'ã ára, he'ívo hikuái ndojapóiramo, ndojapóiha hikuái Léi he'íva. Ha'ekuéra he'i avei tekotevẽha oñekytĩmba hikuái omboaje hag̃ua Moisés Léi.
Kóva ojapo Pablo ohai hag̃ua pe Epístola 'Galaaciakuérape', oñe'ẽvo ko apañuáire voi.
Opa ko'ã kásope, pe Epístola Hebreokuérape g̃uarã apohare he'iháicha, Ñandejára omoĩ yképe pe ñe'ẽme'ẽ ypykue omoñepyrũ hag̃ua pe mokõiha. Pe ypykue ojerure oñemboaje hag̃ua tekorã marangatu, umíva apytépe oĩ tembi'u, jey'urã ha ñembojuka jekupyty.
Heb. 9. Avei tekorã he'íva 'Ani repoko', 'Ani reraha', ha ambuéva—umi pe Hebreos-pe g̃uarã kuatiañe'ẽ apohare ohenóiva tekorã. Col. 2:20–21. Ha katu Cristo oipe'áma ko'ã mba'e, umi ndoguerúiva teko porã pavẽ, omboguevo pe kuatia ñane rehegua ñembyepyrã oĩva'ekue iñe'ẽnguéra rupive, ha oguenohẽvo ñande apytégui, oñapytĩvo kurusu ári. Kol. 2:14. Upéicha, ko'ãva ha'égui tekorã ha oñeñangareko va'erãgui hi'are'ỹ, ou ramo Jesú, Pa'i Guasu umi mba'e porã oútavagui, ha'e omo'ã pe ypykue ha omoañete pe mokõiha; omboyke pe ojejapova'ekue Horeb-pe ha omboaje pe ojejapova'ekue Moab retãme.
Upévare Isaías he'i: 'Pe ombo'áva vakáicha, peteĩ yvypóra jukaháicha; pe oikuave'ẽva ovecha ra'yicha, peteĩ jagua ajúra kytĩháicha; pe ome'ẽva tembi'u apyterãicha, kure ruguy ome'ẽháicha; pe ohupíva insiénsoicha, peteĩ ta'anga ñembohekoháicha; ko'ãva oiporavo ijehegui haperã, ha iñe'ã ovy'a hembiapo ky'ápe.'
Isa. 66:3.
Upéicha, umi maranduhára ohupytyrõ guare ko'ã mba'e, oikuaase hikuái ha'épa ijaporekorã, ha oje'e chupekuéra ndaha'eiha hesekuéra, ha katu umi Gentil-kuérape g̃uarã, ha'ekuéra oservíva'ekue. 1 Ped. 1:11–12.
Isaías ohai pe Ñandejára he'iva'ekue chupe rupive:
'Peju vove che renondépe, mávapa ojerure peẽme pende po pegui peju ha pemyrĩ hag̃ua che korapy? Ani pegueruvéima jopói reí: insiénso ningo cheve g̃uarã peteĩ ky'a, umi jasy pyahu, arapokõi ha aty guasuicha; ndaikatúi aguantá jekopy'a vai, ni pe aty guasuete jepe.' Pene jasy pyahu ha pene aty guasu—che ánga oñemboyke hesekuéra; oiko chuguikuéra peteĩ mba'e pohýi; chekane'õma agueraha hag̃ua. Isa. 1:12–14.
Ág̃a katu, emaña porãke pe oje'évare, ha ehecha Levítico 23, ha rehecháta mba'érepa oñe'ẽ Ñandejára: umi aty guasu, pende arete guasu (ehecha Lev. 23:1, 8, 9, 17, 21, 28 ha 29). Upéicha, umi Sábado ha'ékuri pende Sábado.
Ha hesekuéra Ñandejára he'i avei Oseías rupive: 'Amohu'ãta opa ijavy'apavẽ, ijagarraskokuéra, ijasy pyahu, iSábado ha opaite iñemboarete guasu'. Os. 2:11. Ha upe rire Ñandejára he'i: 'Che amendáta nendive tapia g̃uarã; che amendáta nendive tekojoja ha tekojojápe, mborayhu añete ha poriahuverekópe.
Ha che romendáta penendive che jerovia rupive, ha peikuaáta Ñandejárape'. vv. 19 ha 20. Ha Ñandejára oñemoñe'ẽ Jeremías rupive:
'Péicha he'i Ñandejára: Peñangareko pende ángare, ha ani pegueraha mba'eve ipohýiva arapokõindýpe, ni pegueru chupekuéra Jerusalén rokẽnguéra rupi.
Ni aguerohorýi mba'eve pohýi pende rógagui arapokõindýpe, ni pejapo mba'eveichagua tembiapo; ha katu pemomba'eguasúta arapokõindy, che ajapoukapy haguéicha pende ruvichakuérape. Pehendúramo chehegui porã, he'i Ñandejára, ani hag̃ua pegueru mba'e pohýi ko táva rokẽ rupi arapokõindýpe, ha peñongatu marangatu arapokõindy pende rembiapo'ỹre; upéicharõ mburuvichakuéra ha ruvichakuéra oike hag̃ua ko táva rokẽ rupi, oguapývo Daví apyka ári, oho karrota ári ha kavaju ári—ha'ekuéra, ruvichakuéra, Judá retãyguakuéra ha Jerusalén-gua—ha ko táva oikóta tapichakuéra ipype opa ára g̃uarã.
Ha katu peẽ ndapendéiramo ha ndapeñongatúiramo marangatu pe Arareñói, ha peguerúramo mba'eveichagua mba'e pohýi peikévo Jerusalén rokẽ rupi pe Arareñoípe, upéicharõ amopu'ãta tata iñokẽnguérape, ha ohapipáta Jerusalén róga guasukuéra, ha ndojokomo'ãi'.
Jer. 17:21 ha 22, 24–25 ha 27.
Pe Arareñói, ha'éva ñemomandu'a mba'e apógui, ha'e avei peteĩ techaukaha Ñandejára ha Hembiguái apytépe; ehecha:
'Ha che avei ame'ẽ chupekuéra che Arareñoikuéra, oiko hag̃ua techaukahárõ che ha ha'ekuéra apytépe; oikuaa hag̃ua hikuái che ha'eha Ñandejára ipy'arorýva chupekuéra.
'Pemboheko marangatu che arapokõindy, ha péva oikóta techaukaha che ha peẽ apytépe, peikuaa hag̃ua che ha'eha Ñandejára, pende Tupã. Ha katu mitãnguéra avei opu'ã che rehe; ndoguatái hikuái che léipe, ni ndojapói hikuái che rembiapoukapy—pe yvypóra ojapóva, oikóta ipype— ha'ekuéra omongy'a che arapokõindy; upévare ha'e ambohypytãtaha che po ári hesekuéra, ambohasa hag̃ua che pochýpe hesekuéra ka'aguýpe. Upéicharõ jepe, ajoko che po, ajapo upéva che réra rérape, ani hag̃ua oñemongy'a umi tetã renondépe, mávapa renondépe aguenohẽkuri chupekuéra. Che avei ahupi che po hesekuéra yvy ojeiko'ỹva rupi, amoyapa hag̃ua chupekuéra tetãnguéra apytépe ha amosarambi hag̃ua chupekuéra opa yvy rupi; ndojapói haguére che rembiapoukapy, omboyke haguére che tekorã, omongy'a haguére che arapokõindy, ha hesa oñemoĩ haguére itujakuéra ta'angáre'. Ezequiel 20:12, 20–24.
Ñandejára omoherakuãrõ guare Iñe'ẽngue umi tapicha renondépe Itasã'i Sinaípe, Ha'ete voi oñe'ẽ arai apytégui ha he'i pe Ára Pytu'u rehegua: 'Penemandu'áke Ára Pytu'u rehe, pemomba'e hag̃ua. Poteĩ ára pemba'apóta, ha pejapóta opa pende rembiapo. Ha katu pe ára pokõiha ha'e pe Arareñói Ñandejára pende Tupã mba'e; ani pejapo mba'eveichagua tembiapo—ndapeichavérõ, pende ra'y, pende rajy, pende rembiguái kuimba'e, pende rembiguái kuña, pende mymbakuéra, térã pe tapicha pytagua oikóva pende rokárupi. Péva katu poteĩ ára pukukue Ñandejára ojapo yvága ha yvy, pe para ha opa mba'e oĩva ipype, ha ára pokõihápe opytu'u; upévare Ñandejára omomorã pe ára pytu'u ha omarangatu chupe'. Éxodo 20:8–11.
Jahechamína umi mba'e michĩva: Vintiha kapítulo ñepyrũme he'i: 'Upépe Ñandejára he'i ko'ã ñe'ẽnguéra, he'ívo: "Che ha'e Ñandejára, nde Ruvicha."' Ha Ha'e oñepyrũ omoñe'ẽ hembiapoukapy tekovekuérape voi. Ha kóva ojehai hesakã porãitépe Deuteronomiope, he'ihápe: 'Pe ára peñembo'y hague Ñandejára pende Tupã renondépe Horeb-pe, Ñandejára he'i ramo guare chéve: "Embyaty ko'ã tapichápe che rendápe, ha ahendukáta chupekuéra che ñe'ẽnguéra, oikuaa hag̃ua hikuái ha chekyhyje hag̃ua chehegui opa ára oikove aja yvy ári, ha ombo'e hag̃ua imembykuérape";
ha peñemboja ha peñembo'y pe yvyty guýpe; ha pe yvyty okáiva tata rupi yvága peve, ha oĩ pytũ, ha arai, ha pytũmbýi. Upémarõ Ñandejára oñe'ẽ ndéve tata mbytetégui; rehendu umi ñe'ẽ tyapu, ha katu nderehechái mba'eveichagua ta'anga, pe ñe'ẽnte. Upéi omoherakuã ndéve iñe'ẽ me'ẽ, pe ha'e ojerurava'ekue ndéve —umi Paite Mbojeroviaha— ha ohai umíva mokõi ita kuatiápe." Deuteronomio 4:10–13.
Upéicha avei, umi versículo oñemombe'uhápe umi tekorã, jahechakuaa ikatuha ambue mba'e iñimportánteva, techapyrãrõ: 'ha katu pe ára pokõiha ha'e pe Arareñói Ñandejára ne Tupã mba'éva.' Ha ndaha'éi umi Israel retãyguánte umi ndo'apomo'ãiva'erã upe árape, ha'e avei umi mymbakuéra oservíva chupekuéra, umi hembiguái, ha umi pytagua oikóva ijapytepekuéra. Kóva oiko oĩgui umi tembiguái umi tapicha apytépe, ha avei umi oikéva Israel retãyguakuéra apytépe, taha'e ñe'ẽme'ẽ rupive térã omendávo hikuái ijatyvyrakuéra ndive. Upéicha Ñandejára he'i Moiséspe ha ojerure chupe ombo'e hag̃ua umi tapichápe: 'Perekóta peteĩ léi añoite; pe pytagua oikóta pende retãyguaichaite.' Lev. 24:22.
Ha'e he'i avei: 'Ha katu oiméramo peteĩ pytagua oikóva penendive ha oipotáva ojapo pe Páskua Ñandejárape g̃uarã, opa kuimba'e ijapytépe oñekytĩva'erã; upéicharõ añoite ikatu ojapo, ha ha'éta tetãyguaicha; ha katu avave ndojekytĩiva ndokarúi chugui. Peteĩ léi mante oĩta pe tetãguápe g̃uarã ha pe pytagua oikóva penendivepe g̃uarã'.
Éx. 12:49; Lev. 24:22; Núm. 15:16, 29.
Iñimportánte jahechauka porã Ñandejára he'írõ guare Hembiapoukapykuéra umi héntepe, Moisés ne'ĩra gueteri ojupi yvyty ári ha, upévare, ne'ĩra oñeme'ẽ chupe umi ita kuatia ojehaíva hese umi Pa'ũ Ñe'ẽ. Ág̃a katu pe ñe'ẽme'ẽ ypykue ojejapóma kuri, ha upévare oguerekókuri ipype umi léi ha tekorã. Ha upe ára avei Ñandejára ome'ẽrõ guare Moiséspe Iléi, ome'ẽ avei chupe umi tekorã, mbo'epy ha tekojojarã; ehecha:
'Ko'ãva ha'e umi tekorã, tekojojarã ha léi Ñandejára ojapova'ekue Ijehe ha Israel membykuéra apytépe Yvyty Sinaípe, Moisés pópe.' Lev. 26:46.
Tekotevẽ jahechakuaa, umi léi jeroviaha rehegua oñembogue ramo jepe Jesús omano rire —ha'e oikutu va'ekue kuarepotĩ ári— umi tekorã ha tekojojarã Tupã omoĩ ha ome'ẽ va'ekue Moisés-pe ndojekansélãi hague.
Upévare Ñandejára oñe'ẽ Malaquías rupive: 'Penemandu'áke Moisés léipe, che rembiguái, che ambo'eva'ekue chupe Horeb-pe Israel retãme guarã, ha'éva umi tekorã ha apoukapy.' Mal. 4:4 ha Lev. 12:48.

Oli Prestes
oliprest