Ñandejára mbo'epy he'iháicha, ára ndojepimiva'erã yvypóra ára jeipapaichagua. Pe Biblia Marangatu, jerovia rapéva umi ojeroviávape g̃uarã, ombo'e mba'épa tekotevẽ jaiko hag̃ua tekojoja rapére ha jakove hag̃ua marangatúpe; ipahápe, marangatu'ỹre avave ndohechamo'ãi Ñandejárape.
Tupã ojapo ramo guare umi mbyja yvagapegua, He'i: 'Toĩ mimbikue yvága pehẽnguépe, omboja'o hag̃ua ára pyhágui; ha toiko techaukahárõ ára oñemohendapyrévape g̃uarã, ha ára ha arykuérape g̃uarã. Ha toiko mimbikue ramo yvága pehẽnguépe, ohesape hag̃ua yvy ári.' Ha péicha oiko. Ha Ñandejára ojapo mokõi mbyja guasu: pe mbyja tuichavéva oisãmbyhy haguã ára, ha pe mbyja michĩvéva oisãmbyhy haguã pyhare; ha ojapo mbyjakuéra. Ha Ñandejára omoĩ chupekuéra yvága apére ohesape haguã yvy ári, ha oisãmbyhy haguã ára ha pyhare, ha omboja'o haguã tesape pytũmbýgui. Ha Ñandejára ohecha iporãha.' (Génesis 1:14–18).
Upéicha avei, Ha'e ojapo ramo guare yvágape ha yvy ári opa mba'e oĩva ipype, omoĩ ára pa'ũ ko'ãichagua: oiko ka'aru ha oiko pyhareve—ára peteĩha; ha oiko ka'aru ha oiko pyhareve—ára mokõiha, ha péicha oho hese ára poteĩ meve (Génesis 1).
Ára Vorekuéra Mombe'u Tupã Ñe'ẽme
Ka'aru: Peteĩ ára vore ko'ẽ mboyvegua. Py'ỹinte hi'are 12 aravo ha oñembohéra ka'aruete, ára ka'aru, pytũ ha pyhare pytũ (Proverbios 7:9). Oñepyrũ kuarahy reike peteĩ ára jave ha opa kuarahy osẽ meve ambue ára ko'ẽmbotávo.Ára: Peteĩ ára pukukue mokõi kuarahy reike pa'ũme, jepivegua 24 aravo pukukue (Levítico 23:32).
Pyhareve: Peteĩ ára pukukue 12 aravogua mokõi pyhare pa'ũme, mokõi ka'aru pa'ũme, térã kuarahy resẽ guive kuarahy reike peve. Oje'e avei hese 'ára' (Juan 11:9).Arapy guasu oñepyrũ mboyve, oĩma va'ekue pytũ. Upéicha, pyhare oho ára mboyve pe ára 24 aravópe.
Pe ára oñepapaha ko'ág̃a, pyharepyte guive pyharepyte peve, ndoikói,
ha kóva oñe'ẽmondo kuri Daniel rupive: 'Ha'e oñe'ẽta Yvatéva rehe, ombohasa'asýta Yvatéva marangatu kuérape, ha ohekáta omoambue ára ha tekorã' (Dan 7:25, pehẽngue peteĩha ha mokõiha).
Ára oñepyrũriramo pyharepyte, upéicharõ pyhare oguerekóta poteĩ aravo añónte, ha ára katu oguerekóta papoapy aravo, ha katu Hesu he'i oguerekoha pa mokõi (Juan 11:9). Mba'éicha piko ára oñepyrũta pyharepyte? Umi ndoikuaáiva ára ndaikatúi omomorã porã Arateĩ Ñandejárape. Tupã rembiapoharakuérape oñeme'ẽva'ekue he'iháicha, pe Ára Pytu'u oñemboajeva'erã kuarahy oike guive kuarahy oike peve. Pe ára, ha'éva pe hendápe hesakãva 24 aravo pukukuegui yvypóra arapapaha ko'ág̃aguápe, oñepyrũ 6:00 aravo pyhareve ha opa 6:00 aravo ka'aru, ág̃a katu oñepapa porãva'erã kuarahy osẽ guive kuarahy oike peve.
Ñehemíah omoĩporãjey jepokuaa
Nehemíah ohechakuaávo umi tapicha ojavyha pe ára Ñandejára mba'évape, ka'aru pytũ oñepyrũvo oñemo'ã Jerusalén rokẽnguéra, ha'e ojerure oñemboty hag̃ua táva rokẽnguéra. Ñamoñe'ẽta pe ojehaíva jaikuaaporãve hag̃ua mba'éichapa ñande avei jajapova'erã:
'Upe árape ahecha Judápe tapichakuéra oñapymíva uva ñeityha sábado jave ha oguerúva kapi'i aty, ojegueraháva asépe; avei víno, úva ha higo, ha opaichagua mba'e pohýi, oguerúva Jerusalen-pe sábado árape; ha ajapouka chupekuéra upe árape oñevende jave tembi'urã. Oĩ avei tirio-kuéra oikóva upe távape, oguerúva pira ha opaichagua mba'erepy, oñemúva sábado-pe Juda-guápe ha Jerusalén-pe. Upémarõ ambohovái umi mburuvicha guasu Juda-guápe ha ha'e chupekuéra: 'Mba'e piko ko mba'e vai pejapóva, pemongy'ávo pe sábado? Ndojapói piko pende ru kuéra upéicha, ha ñane Dios ndoguerúi piko opa ko mba'e vai ñande ári ha ko táva ári? Ha peẽ pembojoapyve iñarõ guasu Israel rehegua pembyai rupi pe Ára Pytu'u. Oiko, pytũmbota vove Jerusalén rokẽnguéra renondépe pe Ára Pytu'u mboyve, che ñe'ẽ rupi oñemboty umi rokẽ; ha amboaje ani hag̃ua ojeipe'a pe Ára Pytu'u rire peve; ha amoĩ che remiarirõnguéra apytégui oñangareko hag̃ua umi rokẽre, ani hag̃ua oike mba'eveichagua mba'e pohýi Ára Pytu'u árape. Upémarõ umi ñemuhára ha opaichagua mba'e vendeha opyta okápe Jerusalén-gui, peteĩ térã mokõi jey.
Upévare che añemoĩ hesekuéra ha ha'e chupekuéra: 'Mba'ére piko pepyta peke táva korapy okápe? Pejapóramo jey kóva, che po amoĩ pende ári.' Upe ára guive ndouvéi hikuái arapokõindýpe." (Neh 13:15–21).
Umi mba'e ojehaiva'ekue tenonderã ojehai ñane mbo'erã.
Peteĩ Hesu rapeguáva ndoikuaáiramo araka'e ha mba'éichapa—oĩgui opa mba'erã hi'ára ha haperã—ndikatumo'ãi og̃uahẽ teko potĩme mborayhúpe ha ndoikomo'ãi yvypóra iporãmbáva Tupã ojerurévagui (Mt 5:48, 2 Tim 3:17 ha Col 3:14). Ha ohupytýta Ñandejára ñe'ẽmondo, he'íva: 'Ndahetũi che ndéve pende rembiapo iporãmbáva Ñandejára renondépe' (Ap 3:2). Ha ko'ã tembiapo ha'e tembiapo tekojoja ha mborayhuguigua Juan oñe'ẽva'ekue (1 Juan 3:18).
Mboaje ha Ñeñangareko Sabádo rehegua
Péicha Espiritu ohechaukahaguéicha Isaíaspe, ndajahechava'erã mba'eve ko yvy arigua Ñandejára Sabádope; ehecha:
'Reñangarekóramo ne pýre ani hag̃ua rembyai pe Ára Pytu'u, ani hag̃ua rejapo ne rembipota che ára marangatúpe, ha rehenóiramo pe Ára Pytu'u vy'apópe, ha pe Ñandejára ára marangatu, peteĩ ára oñemomba'eguasuhápe, ha remomba'eguasúramo nderehoíre ne rapére, ni rehekávo rejapo ne rembipota, ni ere ne ñe'ẽnguéra,
upéicharõ revy'áta Ñandejárare, ha che amopu'ãta ndéve yvy yvateguáre, ha romombaretéta ndéve ne ru Jacob herénsiare; Ñandejára juru he'ígui." (Isaías 58:13–14).
Ha yma guaréicha avei, ndajaapói va'erã tembi'u upe árape, Ñandejára Ñe'ẽ he'iháicha:
'Poteĩ ára pukukue peñemba'apo va'erã, ha pe ára pokõiha katu imarangatu va'erã peẽme g̃uarã, peteĩ arapokõi pytu'u pypukúva Ñandejárape g̃uarã; oimeraẽva ojapóva tembiapo oimeraẽva upe árape ojejuka va'erã. Ani pembohypy tata pende róga oimeraẽvape arapokõi árape.' (Éxodo 35:2–3).
Oĩ he'íva ko ñe'ẽngue ha'eha Israel yma guarãnte, oñemyendy hag̃ua tata oñeikotevẽrõ guare mbarete. Upéicharõ jepe, Ñandejára ndoikevéi. Iñe'ẽ oñemoneĩ mboyve jepe Sinaípe, Ñandejára he'i péicha: 'Mboy árapa peñembotove peñangareko hag̃ua che rembiapoukapýre ha che léire?' (Éxodo 16:28). Ha upe mboyve, Moisés ombo'e va'ekue umi héntepe péicha:
'Péina pe Ñandejára he'íva: Ko'ẽrõ pytu'u ára, peteĩ arapokõi marangatu Ñandejárape guarã; pe mbujarã pende tatakuápe, pembujape, ha pe tembi'urã pende y'ápe, pembojypyre y'ápe; ha opa hembýva, pemoĩ pendejehe guarã, peñongatu ko'ẽrõ guarã.' (Éxodo 16:23).
Jahechakuaa ha'ekuéra ojapova'erãhague mbuja térã tembi'u, ha pe hembýva oñemohendava'erãhague Arareñói guarã. Upévare, pe tembi'u oñeñongatúva'erã oĩmbáma oje'u hag̃ua.
Ko'ág̃a ñande jeguerekove mba'e ñambohape hag̃ua Arareñói. Ñande mbujapeha omba'apo gas-pe; jareko mba'yru ro'ysã, tesape, tendyry ha y osyrýva. Ha umi tenda ndoguerekóihape ko'ã mba'e jepe, py'a porã'imi reheve ikatu oñeñangareko Arareñóire;
pórke kóva ha'éta ñane rembiapokue jahechauka hag̃ua mborayhu Jesúspe (Juan 14:15). Arateĩme katu, ikatu jajapo oimeraẽ mba'e tekotevẽva—upéva he'ise, arapoteĩ kuarahy reike mboyve térã arapokõi kuarahy reike rire—pórke rojerovia opa mba'e oñomoirũha ojapo iporãva umi ohayhúvape Ñandejárape g̃uarã (Romanos 8:28).
'Ha mba'épa ñanemboja'óta Ñandejára mborayhúgui?' Ñembyahýi, ñemotĩ? Mba'eve ndaikatúi ñanemboja'o Ñandejára mborayhúgui, iñe'ẽnguéra ñeñangarekópe (Romanos 8:35).
Jahechahaguéicha Ñandejára rembipota ojehechaukávo Isaías rupive, ndajahekáiva'erã jajapo ñande rembipota ni ñaneporã'ỹ ñe'ẽ iñembyaty marangatúpe (Isaías 58:13).
Ág̃a katu oĩ umi oñemoĩva ko mba'e rehe, he'ívo Arateĩ Ñandejára mba'éva ndaha'eiha Ára Ñandejára mba'éva; ha omoĩ hikuái mba'e japu; ndopytái hikuái mbarete añeteguápe, pórke ndaipóri añetegua ipype. He'i hikuái Ára Ñandejára mba'éva ha'eha ko'ág̃a Arateĩ, oimo'ãvo ijeipapa ha iñeimo'ãgui Jesús opu'ãhague upe árape. Oimeraẽ oimo'ã ha ogueroviáva kóva ndojehekombo'éi porã Ñandejára ñe'ẽme.
Ñemoañete rupi Ñandejára Mandu'akuéra ha'eha peteĩ mba'e oñeikotevẽva ojehupyty hag̃ua arandu, oñemoañete hag̃ua Ñandejára kyhyje ha ojejuhu hag̃ua 'Ñandejára kuaapy', umi ndohechakuaáiva Imandu'akuéra ndohupytýi arandu, ni Ñandejára kyhyje, ni Ñandejára kuaapy (Proverbios 2:1–6, 28:7–9 ha 10:8).
Heta oĩ jeroviaha ijoja'ỹva umi tupão ndojapóivape Tupã rembiapoukapy, ha péicha avei umi ndojapóiva ndoikuaái Tupã ñe'ẽ, kóva ha'égui pe oñeikotevẽva oñentende hag̃ua. Oĩ tupão, oguerekóramo jepe umi Rembiapoukapy, ndojapói, ha upévare ndohayhúi Tupãme (Juan 14:21 ha 15:9–10).
Hesu ohayhu yvy ape ári ha ohechauka upe mborayhu omano rupi ñehegui; ha ko'ág̃a Ha'e ojerure ñandéve jehechauka ñane mborayhúgui, he'ívo: 'Cherayhúramo, peñangarekóta che rembiapoukapykuérare' (Juan 14:15). Ha Hae ohayhu umi ohayhúvape Chupe añoite (Proverbios 8:17, peteĩ pehẽnguépe). Ha pe Espíritu Santo ohechauka ñande tavyha Cristo káusare (1 Corintios 4:10). Ha: 'Ani avave oñembotavy. Oĩramo pende apytépe oimo'ãva iñaranduha ko yvy ári, tovy chugui tavy ikatu hag̃uáicha oñemoarandu' (1 Corintios 3:18).
¿Arapokõindy Paha piko térãpa pokõi ára peteĩme?
Ñandejára ojapo ramo guare yvága ha yvy, omoĩ ára ñemboja'o: arapokõindy, jasy ha ary. Arapokõindy pokõime, jasy mbohapypa árape ha ary paapy jasýpe.
Ha'e oguenohẽrõ guare Israel retãyguakuérape Egipto-gui, omoĩ jasy Abib-pe jasy tenonderãguáramo Hembiguáikuérape g̃uarã. Ko'ág̃a, ko jasy oho marzo guive abril peve, oikehápe peteĩ vore peteĩgui ha ambue vore ambuégui.
Ñandejára omoĩ téra umi ára arapokõindýpe: peteĩha, mokõiha, mbohapyha, irundyha, poha, poteĩha ha pokõiha. Ha Tupã ohenói ko ára arapokõindýpe Sávado, upe árape ha'e opytu'u haguére, ha upévare omarangatu ha ombohepy.
Marangatu he'ise ñemboja'o. Péicha, ha'e omoĩ ykére upe ára opytu'u hag̃ua ha ombohepy upe mba'ére. I-Sávado ndokyýi: ha'e pe ára pokõiha arapokõindýpe. Israelguakuéra Sabadokuéra katu iñambue; he'ise, ojoavy, umi arete guasu ára peteĩha ha pahague Ñandejára omoĩva'ekue ho'águi arapokõindy ára iñambuépe, ha'éva 'Sábado guasu' térã arete ára (Levítico 23:32 ha ambue he'ihápe).
Sábado ára pokõihápe ha'e ñemohenda, ha peteĩ Sábado káda pokõi ára katu ha'e sarambi. Eimo'ãmína opavave ohoha atýpe ára iñambuéva rupi, peteĩteĩ ohekávo ojapo imba'erã pytu'u ára.
Umi Sabádo Tupã omoĩva'ekue jepe ári —ha'e he'iha 'pende Sabádo'— oĩkuri teko porã. Oñemoñe'ẽ porãnte va'erã umi jehaipyre. Iñára oñemohendákuri peteĩ arýpe. Umi mba'e Tupã omoĩva'ekue henyhẽ arandúgui, ha Ha'e iporãite.
Oĩ umi oipurúva ko Jesús he'iva'ekue oñemoĩ hag̃ua arapokõindy ñemomba'eguasu rehe: 'Che Ru omba'apo gueteri, ha che amba'apo avei' (Juan 5:17), ha avei pe apóstol Pablo he'iva'ekue: 'ore romba'apo haguére pyharekue ha ára pukukue, ani hag̃ua roiko pende jereheguáicha avavépe g̃uarã' (1 Tesalonicenses 2:9). Ha katu hesarái hikuái mba'épa he'i avei pe Mbo'ehára: 'Ani pemba'apo pe mbujape oñehundítavare, ha katu pe mbujape opytáva opave'ỹrãre' (Juan 6:27).
Hesu rembiapo ha'e kuri iministrio, ha upéva avei ha'eva'erã umi oñehenóiva rembiapo. Péicha, ikatu oñemba'apo ko tembiapópe pyhare ha ára, Túva ojapoháicha.
Umi ñe'ẽ oipurúva umi maranduhára ha apóstol-kuéra ojoja pe Ñandejára oipurúva Ñe'ẽ Marangatu Pypegua ndive, ha'ekuéra oñeñomongeta rupi Hese rupive ha oñe'ẽ Hese rérape.
Upéicha, Ñandejára Ñe'ẽ he'ívo Pedro ha Juan ojupi hague tupãópe oñembo'e hag̃ua, he'i pe aravo ha'e hague porundyha. Ha ko aravópe oje'e chupe aravo papo térã mbohapy aravo ka'aru. Ág̃a katu, kuarahy osẽvo pyhareve ha ára oguerekóvo pa mokõi aravo, pe aravo porundyha ha'e pe ojekuaáva ko'ág̃a mbohapy aravo ka'aru térã aravo papo ramo, ára ñemohenda ko'ag̃aguápe.
Juan oĩrõ guare ypa'ũ Patmos-pe ha ohai pe aranduka Apocalipsis, he'i: 'Ha chepy'amonguetapyre Espíritupe Ñandejára Árape…' (Ap 1:10). Ko ñe'ẽ oñemomýiva ha'e pe Tupã omomýiva Isaíaspe, ha'e ohai va'ekue: 'Pehenóiramo arapokõindy pytu'úpe, ha Ñandejára ára marangatu, ha pemomba'éramo, ani pejapóvo pende rapépe, ni pehekávo pejapo pende rembipota, ni peñe'ẽvo pende ñe'ẽnguéra, upéicharõ revy'áta Ñandejárare, ha che romopu'ãta yvy yvateguáre, ha romombaretéta ndéve ne ru Jacob herénsiare; Ñandejára juru he'ígui" (Isaías 58:13–14). Péva ojapo pe apóstol: ha'e ohenói pe Sábado-pe Ñandejára Ára.
Ñandéve g̃uarã, peteĩ ára pukukue ikatu ha'e: pa mokõi aravo, peteĩ ára, peteĩ ary, peteĩ su ary, térã peteĩ ára pukukue térã peteĩ pa'ũ. Upéicha, I-ára ikatu avei ha'e I-sávato, I-ĝuahẽ ára, térã peteĩ ára pukukue tee.
Upéicharõ jepe, Iñe'ẽ potapy hesakã porã pe oje'évagui, Ñandejára Pytu oĩva ñande pype oikuaaukágui ñandéve; ha'e katu ohesa'ỹijo opa mba'e, Ñandejára pypuku jepe (1 Cor 2:10).
Oĩ oimo'ãva Ñandejára oñe'ẽ haguére Jacob itúvare, oñe'ẽha Israel réra reheguápe térã Palestina-pegua Israel-pe. Péicharõ jepe, pehechakuaa mba'épa he'i apóstol Pablo:
'Ha katu pe Jerusalén yvategua isãsõ, ha ha'e ñande sy. Ojehaígui: "Evýkena, nde, kuña ne'ĩrava imemby; epu'ã ha esapukái, nde, kuña ndohypýiva; pórke hetave umi memby pe kuña ojeheja reíva, umi pe kuña iména va'ekuégui.
Ha ñande katu, che ryke'ykuéra ha che reindykuéra, ñane ñemoñare pe ñe'ẽ me'ẽgui, Isaac-icha. Upéicha, che ryke'ykuéra ha che reindykuéra, ñane ñemoñare ndaha'éi pe kuña tembiguái memby, ha katu pe kuña isãsóva memby' (Gál 4:26–28, 31).
Upéicha, ñande, umi jagueroviáva, ha'e pe ñemoñare oñeprometeva'ekue Abrahámpe, chugui ou umi patriarca, ha Isaac-pe, Jacob túvape—pe ñemoñare oñeprometeva'ekue, ñandeichaite oñeprometeva'ekue Abrahámpe, ha hetávaicha mbyja yvagapegua ha yvyku'i paraguasu rembe'ýpegua (Génesis 15:5, 22:17 ha 32:12).
Ha katu oĩ he'íva avave ndaikatuiha ojapo porã umi Mandamiénto ha ndaiporiha ni peteĩ tekojoja.
Upéicharõ jepe, Léi Sinaípe oñeme'ẽ mboyve voi, Ñandejára Ñe'ẽnguéra he'i ñandéve Abraham oñangarekohague Ñandejára Mandu'akuérare. Ha Ñandejára voi he'i kóva, péicha:
Ha Ñandejára he'i: '¿Añomi piko Abraham-gui pe ajapótava, Abraham katuete oikótagui peteĩ tetã guasu ha imbaretévagui, ha ipype opaite yvy arigua oñembohorýta?
Ahechágui ha'e omoñe'ẽtaha ita'yrakuéra ha hogayguakuérape hapykuéri oguata hag̃ua hikuái Ñandejára rapére, ojapo hag̃ua iporãva ha hekopeguáva; péicha Ñandejára ojapóta Abraham-pe g̃uarã he'iva'ekue hese.' (Génesis 18:17–19).
Ha ojehechaukaháicha pe porandupyrépe, Ñandejára rape ha Ñandejára hekojoja ha'e Iñe'ẽmondo (Mal 2:8–9 ha Sal 119:172). Ha Tupã hekojoja opave'ỹva (Sal 119:142). Ha oimeraẽva ojapóva hekojoja hekojoja, Ha'e hekojoja háicha (1 Juan 3:7).
Tupã omoañete Abraham-pe Isaac rupive, he'ívo:
'Abraham oñangareko haguére che ñe'ẽre ha ojapo haguére che rembiapoukapy, che apoukapy, che tekorã ha che léi.' (Génesis 26:5).Upéicha avei, Ñandejára Ñe'ẽ he'i ñandéve Zacarías ha hembireko Isabel hekojoja hague. Ha ha'ekuéra hekojoja ohechakuaágui Ñandejára hekojoja ha ojapógui iñe'ẽnguéra, ojehaíicha:
'Herodes, Judea mburuvicha guasu, árape, oĩkuri peteĩ pa'i hérava Zacarías, Abías atýpegua; ha hembireko Aarón rajy, ha héra Isabel. Ha mokõivéva hekojoja Tupã renondépe, ojapóvo hekoitépe opaite Ñandejára rembiapoukapy ha tekorã." (Lucas 1:5–6).
José, María ména, Jesús sy, hekojoja avei (Mateo 1:19).Upévare, opaite umi ojapóva Tupã hekojoja—he'iséva, umi oñangarekóva iñe'ẽnguérare—hekojojaiterei Tupã hekojoja haguéicha; ehecha:
'Che membykuéra, ani avave pembotavy: pe ojapóva hekojoja, hekojojaiterei Ha'e hekojoja haguéicha.' (1 Juan 3:7).
Oimeraẽva ndogueroviáiva Tupã Rembiapoukapykuérare ndaikatúi ojapo, Ha'e hína rupi Jerovia Léi (Romanos 3:27 ha 31). Ha umíva ndaha'éi pohýi, Juan he'ihaguéicha Iñe'ẽngatu rupive (1 Juan 5:3).
Ha pe ndojapóiva umíva ndaikatúi opyta Tupãme (1 Juan 3:24). Upévare, Túva mborayhu ndaikatúi opyta ipype (Juan 15:9–10).
Ñembojoavy Tekorã Arete rehegua ha Tekorã Tekoporã rehegua apytépe
Ha katu oĩ umi oipurúva iñe'ẽrãramo Ñandejára Ñe'ẽngue pehẽngue he'i'ỹva pe ha'ekuéra oipotáva he'i. Peteĩva ko'ãvagui, pe apóstol he'i: 'Peñangareko ára, jasy ha ary rehe'. Térã ambue he'íva: 'Ani avave penehekombo'e tembi'u térã jey'u, térã sábado rehe'.
Jahechahaguéicha ñamombe'úvo umi léi he'íva 'sábado marangatu', oĩkuri ára marangatu, jasy marangatu ha ary marangatu, ha ko'ãva oñemomba'ekuri judío-kuéra rupi Pablo árape jepe.
Ko'ã judío oñeha'ã ombojerure mbarete umi gentil oikéva 'Tape' rupi toaguanta hikuái ko'ã ára, he'ívo ndojapóiramo ndojagarramo'ãiha Léi. Ojerure mbarete avei oñekytĩmba hag̃ua ombohape hag̃ua Moisés Léi. Kóva ogueraha Pablo-pe ohai hag̃ua pe Epístola 'Galaecia-guápe', oñe'ẽvo ko mba'e rehe voi.
Opaite kásope, pe Epístola Hebreos-pe ohaiháicha, Ñandejára oipe'a pe ñe'ẽme'ẽ ypykue omoñepyrũ hag̃ua pe mokõiha. Pe ypykue ojerure oñemboaje hag̃ua tembiapoukapy marangatu, umíva apytépe oĩ tembi'u, jey'urã ha ñembojuka jekupytyrã (Heb 9). Oguereko avei tekorã he'íva 'ani repoko' ha 'ani reraha', Pablo ombohérava tekorã ramo (Col 2:20–21). Ha katu Cristo omoĩ ykére ko'ã mba'e —ndoguerúiva iporãmbaitéva— omboguevo pe kuatia ñane rehegua ñembyepyrã, oĩva'ekue ñande rehe iñe'ẽnguéra rupive, ha oguenohẽvo ñande apytégui ha oñapytĩvo kurusu ári (Col 2:14).
Upéicha, ko'ãva ha'égui tekorã ha oĩgui ára oñemboaje hag̃ua, Jesús, pe Pa'i Guasu umi mba'e porã oútavagui, og̃uahẽvo, oipe'a pe ypykue ha omoñepyrũ pe mokõiha; omboyke pe ojejapova'ekue Horeb-pe ha omboaje pe ojejapova'ekue Moab retãme.
Upévare Isaías he'i:
'Pe ojukáva vakápe ha'ete ku oñakã'imíva yvypórape; pe omboykéva kuimba'y'i ha'ete ku oikytĩva jagua ajúra; pe ome'ẽva jehepyme'ẽngue ha'ete ku ome'ẽva kure ruguy; pe ohupitýva insiénso ha'ete ku omomorãva ta'anga; ko'ãva oiporavo ijehegui haperã, ha iñe'ãme ovy'a ijapovaietére.' (Isaías 66:3).
Upéicha, umi maranduhára ohupytyrõ guare ko'ã mba'e, oikuaase hikuái ha'épa ijaporekorã, ha oje'e chupekuéra ndaha'eiha hesekuéra, ha katu umi Hetã ambuéva rehehápe, ha'ekuéra oservíva (1 Pedro 1:11–12).
Isaías ohai pe Ñandejára he'iva'ekue chupe rupive:
'Peju vove che renondépe, mávapa ojerure peẽme peju ha peñapĩ hag̃ua che korapy? Ani peguereko cheme g̃uarã mba'eveichagua jopói rei: insiénso ningo cheve g̃uarã peteĩ ky'a, ha péicha avei umi jasy pyahu, arapokõi ha aty guasu; ndaikatúi aguanta tembiapo vai, ni pe aty guasu jepe. Pene jasy pyahu ha pene arete oñemohendapyréva—che ánga oñemboyke hesekuéra; oiko chuguikuéra peteĩ mba'e pohýi; chekane'õ agueraha hag̃ua." (Isaías 1:12–14).
Upéicharõ jepe, emaña porãke pe oje'évare ha ehecha Levítico 23, ha rehecháta mba'érepa oñe'ẽ Ñandejára: pe aty guasu, pende aty guasuete (ehecha Lev 23:1, 8, 9, 17, 21, 28 ha 29).
Upéicha, umi Sábado ha'ékuri pende Sábadokuéra.
Ha hesekuéra Ñandejára he'i avei Oseías rupive: 'Amohu'ãta opa iñvy'a, iñemboarete, ijasy pyahu, isábadokuéra ha opa iñemboarete guasu' (Os 2:11).
Ha upéi Ñandejára he'i: 'Che romendáta nendive tapia g̃uarã; che romendáta nendive tekojoja ha teko marangatu rupive, mborayhu añete ha poriahuvereko rupive. Che romendáta nendive jerovia rupive, ha reikuaáta Ñandejárape' (vv. 19–20).
Upéicha avei, Ñandejára oñemoñe'ẽ Jeremías rupive:
'Péicha he'i Ñandejára: Peñangareko pendejehe, ha ani pegueraha mba'eveichagua mba'e pohýi arapokõindýpe, ha ani peike hendivekuéra Jerusalén rokẽnguéra rupi.
Ha ani pehupi mba'eve ipehẽngue pende rógagui arapokõindýpe, ha ani pejapo mba'eve tembiapo; ha katu pemomba'eguasúta arapokõindy, che ajeruréramo guare pende ruvichakuérape. Peñandúramo añetehápe che ñe'ẽ, he'i Ñandejára, ha ndapehupimo'ãi mba'eve ipehẽngue ko táva rokẽ rupi arapokõindýpe, ha pemomba'eguasúramo arapokõindy pejapó'ỹre mba'eve tembiapo ipype; upéicharõ mburuvichakuéra ha ruvichakuéra oike ko táva rokẽ rupi, oguapývo Davi apykápe, oguatávo karréta ári ha kavaju ári—ha'ekuéra, ruvichakuéra, Judá retãyguakuéra ha Jerusalén-gua; ha ko táva oikóta tapichakuéra ipype opa ára g̃uarã. Ha katu peẽ ndapendéiramo, peñangareko hag̃ua marangatu Arapokõindýre ha ani hag̃ua pegueru mba'eve ipohýiva peikévo Jerusalén rokẽ rupi Arapokõindy árape, upéicharõ amondýita tata iñokẽnguérape, ha upéva ohapýta Jerusalén mburuvichavete róga guasu, ha ndojekúimo'ãi.' (Jer 17:21–22, 24–25, 27).
Arapokõindy, ha'éva ñemomandu'a ñemoheñói rehegua, ha'e avei peteĩ techaukaha Tupã ha Hembiguái apytépe; ehecha:
'Che avei ame'ẽ chupekuéra che arapokõindykuéra, techaukahárõ che ha ha'ekuéra apytépe; oikuaa hag̃ua hikuái che ha'eha Ñandejára, pe omarangatúva chupekuéra. Ha peñongatu imarangatúva che arapokõindykuéra, ha'ekuéra oiko techaukahárõ che ha peẽ apytépe, peikuaa hag̃ua che ha'eha Ñandejára pende Tupã.
Ha katu mitãnguéra avei opu'ã che rehe; ndoguatái hikuái che tekorã rapére, ni noñangarekoi hikuái che rembiapoukapykuérare, umívare, peteĩ kuimba'e oñangarekóramo hese, oikóta hese rupive; omboja'o hikuái che arapokõindy; upévare ha'e chehegui amoñahãtaha hesekuéra che pochy, ambohasa hag̃ua che ñeko'õi hesekuéra ka'aguýpe. Upéicharõ jepe, ajoko che po, ajapo upéva che réra rérape, ani hag̃ua oñembyai umi tetã renondépe, mávapa renondépe che anohẽva'ekue chupekuéra. Che avei ahupi che po hesekuéra yvy ojeiko'ỹva'ekuépe, amoyapa hag̃ua chupekuéra tetãnguéra apytépe ha amosarambi hag̃ua chupekuéra opa yvy rupi; ha'ekuéra ndojapói rupi che rembiapoukapy, omboyke katu che tekorã, omongy'a che arapokõindy, ha hesakuéra ojesareko itujakuéra ta'angáre.' (Ezequiel 20:12, 20–24).
Ñandejára omoherakuãrõ guare Iñe'ẽnguéra umi tapicha renondépe Itasã'i Sinaípe, Ha'ete voi oñe'ẽ arai apytégui ha he'i pe Ára Pytu'u rehegua:
'Penemandu'áke ára arapokõindýre, pemomba'eguasu hag̃ua. Poteĩ ára pemba'apóta, pejapo hag̃ua pende rembiapoeta. Ha katu ára arapokõiha ha'e arapokõindy Ñandejára pende Dios mba'éva; ani pejapo mba'eveichagua tembiapo—ndéve g̃uarã, ni ne ra'ýpe g̃uarã, ni ne rajýpe g̃uarã, ni ne rembiguái kuimba'épe g̃uarã, ni ne rembiguái kuñáme g̃uarã, ni ne mymbakuérape g̃uarã, ni pe tapicha pytagua oikóva nde rokẽme.
Pórke poteĩ ára pukukue Ñandejára ojapo yvága ha yvy, yguasu ha opa mba'e oĩva ipype, ha ára pokõihápe opytu'u; upévare Ñandejára omomorã arapokõi ha omarangatu." (Éxodo 20:8–11).
Jahechami umi mba'e michĩva:Mokõipa ñe'ẽmbyry ñepyrũme, he'i: 'Upépe Ñandejára he'i ko'ã ñe'ẽnguéra, he'ívo: "Che hína Ñandejára, nde Ruvicha."' Péicha, Ha'e oñepyrũ ombo'e hekojojakuéra avakuérape voi, ha kóva ojehai hesakã porãitépe Deuteronomio-pe, he'ihápe:
'Pe ára peñembo'y hague Ñandejára, pende Ruvicha renondépe Horeb-pe, Ñandejára he'i ramo guare chéve: "Embyaty ko'ã avápe che rendápe,
ha ahendukáta chupekuéra che ñe'ẽnguéra, ikatu hag̃uáicha oikuaa ha chekyhyje hag̃ua chehegui opa ára oikove aja yvy ári, ha ombo'e hag̃ua imembykuérape'; ha peñemboja ha peñembo'y yvyty guýpe; ha pe yvyty okái tatápe yvága peve, ha oĩ pytũ, ha arai, ha pytũmbýi. Upémarõ Ñandejára oñe'ẽ ndéve tata mbytetégui; rehendu iñe'ẽ pu, ha katu nderehechái mba'eveichagua ta'anga, iñe'ẽnte. Upéi omoĩ ndéve ijerovia ñe'ẽ, ha'e omoĩva'ekue ndéve—umi Pa Mandamiénto—ha ohai umíva mokõi ita kuatiápe." (Deut. 4:10–13).
Upéicha avei, umi versíkulo oñeñe'ẽhápe umi mandaménto rehe, jahechakuaa ikatu ambue mba'e iñimportánteva, techapyrãrõ: 'ha katu pe ára pokõiha ha'e pe Sábado Ñandejára ne Tupã mba'éva.' Ha ndaha'éi Israel retãyguakuéra añónte ndojapomo'ãiva'erã tembiapo upe árape, ha katu avei mymbakuéra oipytyvõva chupekuéra, hembiguáikuéra, ha pe tapicha pytagua oikóva ijapytepekuéra. Kóva oiko oĩgui umi hembiguái, ha avei umi oñembojoajúva'ekue Israel retãyguáre, taha'e peteĩ ñe'ẽme'ẽ rupive térã omendávo hikuái. Upéicha Ñandejára oñe'ẽ Moisés-pe ha he'i chupe ombo'e hag̃ua umi héntepe: 'Péina peteĩ léi añoite peikóta;
upéicha pe pytagua ha'éta pe ypykuéicha' (Lev 24:22).
Ha'e he'i avei: 'Ha katu oiméramo pytagua oiko pende apytépe ha oipotáramo ojapo pe Páskua Ñandejárape g̃uarã, opa kuimba'e ijapytepekuéra oñekytĩmba va'erã; upéicharõ ikatu oñemboja ha ojapo, ha ha'éta ko yvy ypykuéicha; ha katu avave ndojekytĩiva ndokarúi chugui.
Peteĩ léi mante oĩta pe ypykuépe guarã ha pe pytagua oikóva pende apytépe guarã" (Éx 12:48–49; Lev 24:22; Núm 15:16, 29).
Iporã ñamohesakã porã Ñandejára ome'ẽrõ guare Hembiapoukapykuéra umi héntepe, Moisés ne'ĩra gueteri ojupi yvyty ári ha, upévare, ne'ĩra oñeme'ẽ chupe umi ita kuatia ojehaíva hese paite Léi. Upéicharõ jepe, pe ñe'ẽme'ẽ peteĩha oñemoañete ma voi, ha upéva oguereko ipype umi léi tekorã rehegua.
Upe ára Tupã ome'ẽrõ guare Moiséspe Iñe'ẽmondo, ome'ẽ avei chupe umi tekorã, tekombo'e ha tekojojarã, péicha he'ívo:
'Ko'ãva ha'e umi tekorã, tekojojarã ha léi Ñandejára ojapova'ekue Ijehe ha Israel ñemoñare apytépe Yvyty Sinaípe, Moisés rupive.' (Levítico 26:46).
Iporã jahechakuaa, umi léi jeroviapy rehegua oñembogue rire Jesús omano rire —ha'e omoĩva'ekue kurusu ári— umi tekorã ha tekojojarã Ñandejára omoĩva'ekue ha ome'ẽva'ekue Moiséspe katu ndojekansélãi.
Upévare Ñandejára oñe'ẽ Malaquías rupive: "Penemandu'áke Moisés léipe, che rembiguái, che ambo'eva'ekue chupe Horeb-pe Israel retãme guarã — umi tekorã ha apoukapykuéra" (Mal 4:4).

Oli Prestes
Misionero