Dị ka nkuzi Chineke si kwuo, a gaghị atụ oge n'otu ụzọ ahụ dị ka oge mmadụ si tụọ. Akwụkwọ Nsọ, bụ ụkpụrụ okwukwe maka ndị kwere ekwe, na-akụzi ihe dị mkpa ka anyị jee n'ezi omume ma bie nsọ; n'ihi na, n'enweghị nsọ, ọ dịghị onye ga-ahụ Chineke.
Mgbe Chineke kere ihe ndị dị n'eluigwe, Ọ sịrị: 'Ka e nwee ìhè n'ogige mbara igwe, iji kewapụ ụbọchị na abalị; ka ha bụrụkwa ihe àmà maka oge e tọrọ, maka ụbọchị na afọ. Ka ha bụrụkwa ìhè n'ogige mbara igwe, iji nye ìhè n'elu ụwa.' O mekwara otú ahụ. Chineke mere ìhè abụọ ukwu: ìhè ukwu ka ọ na-achị ehihie, ìhè nta ka ọ na-achị abalị; o mekwara kpakpando. Chineke tinyere ha n'igwe ojii ka ha na-enye ìhè n'elu ụwa, ka ha na-achị ehihie na abalị, ka ha kewapụ ìhè na ọchịchịrị. Chineke hụrụ na ọ dị mma.' (Jenesis 1:14–18).
Ọzọkwa, mgbe Ọ kere mbara igwe na ihe niile dị n'ime ya, Ọ kpọpụtara oge dị iche iche dịka ndị a: mgbede wee bụrụ ụtụtụ—ụbọchị mbụ; mgbede wee bụrụ ụtụtụ—ụbọchị nke abụọ, na otu a ruo ụbọchị nke isii (Jenesis 1).
Nkọwa Akwụkwọ Nsọ Banyere Oge
Mgbede: Oge na-amalite tupu ụtụtụ. Ọ na-adịkarị awa iri na abụọ ma a na-akpọ ya mgbede, mgbede ụbọchị, ọchịchịrị na ọchịchịrị abalị (Ilu 7:9). Ọ na-amalite site n'ọdịda anyanwụ otu ụbọchị ruo n'ịrị ọkụ anyanwụ ụtụtụ sochirinụ.Ụbọchị: Oge dị n'etiti ịda anyanwụ abụọ, nke na-ejikarị awa iri abụọ na anọ (Levitikus 23:32).
Ụtụtụ: Oge awa iri na abụọ dị n'etiti abalị abụọ, ehihie abụọ, ma ọ bụ site n'ịrị elu anyanwụ ruo n'ịda ya. A na-akpọkwa ya ụbọchị (Jọn 11:9).Tupu ìhè dị n'ụwa, ọchịchịrị dị. Ya mere, abalị na-abịa tupu ụtụtụ n'usoro awa iri abụọ na anọ.
Ụzọ e si gụọ ụbọchị taa, site na etiti abalị ruo etiti abalị, ezighi ezi,
ma Daniel kwupụtara nke a n'amụma: 'Ọ ga-asịrị Onye Kasị Elu asị, ga-emegbu ndị nsọ nke Onye Kasị Elu, ma ga-achọ ịgbanwe oge na iwu' (Dan 7:25, akụkụ mbụ na nke abụọ).
Ọ bụrụ na ụbọchị malitere na etiti abalị, mgbe ahụ abalị ga-adị naanị awa isii, na ụbọchị ga-adị awa iri na asatọ, ebe Jisọs kwuru na ọ nwere iri na abụọ (Jọn 11:9). Kedu ka ụbọchị ga-esi malite na etiti abalị? Ndị amaghị oge enweghị ike ịsọpụrụ Ụbọchị Onyenwe anyị nke ọma. Dị ka ntuziaka e nyere ndị Chineke si kwuo, a ga-eme emume Sabat site n'ọdụ anyanwụ ruo n'ọdụ anyanwụ. Ụbọchị, akụkụ ìhè nke okirikiri elekere iri abụọ na anọ dịka kalenda mmadụ nke oge a si dị, na-amalite na elekere isii nke ụtụtụ ma na-akwụsị na elekere isii nke mgbede, mana a ga-agbakọ ya nke ọma site n'ịrị elu anyanwụ ruo n'ọdụ anyanwụ.
Mweghachi Nsọpụrụ site n'aka Nehemia
Mgbe Nehemia chọrọ idozi mmehie ndị mmadụ na-eme gbasara oge Ya, ozugbo ọchịchịrị mgbede dara n'ọnụ ụzọ Jerusalem, ọ nyere iwu ka e mechie ọnụ ụzọ obodo. Anyị ga-akọwa ahịrịokwu ahụ ka anyị wee ghọta nke ọma otú anyị ga-esi mee otu a:
'N'oge ndị ahụ ahụrụ m ndị Juu na-agba mmanya n'ime ebe a na-agba mmanya n'ụbọchị Satọdee, na-ebubata ngaji, nke ha na-eburu n'elu ịnyịnya ínyịnya; nakwa mmanya, mkpụrụ osisi waini na figi, na ụdị ibu niile, nke ha na-ebubata n'ime Jerusalem n'ụbọchị Satọdee; m wee kọrọ ha ụta n'ụbọchị ha na-ere nri. E nwekwara ndị Taya bi n'obodo ahụ, bụ ndị na-eweta azụ na ụdị ahịa niile, nke ha na-ere n'ụbọchị Sabat nye ndị Juu na Jerusalem. Ya mere, m kwutere ndị ukwu Juu wee sị ha: 'Gịnị bụ ihe ọjọọ a unu na-eme, na-emebi Sabat? Ò bụghị nna nna unu mere otu ihe ahụ, ma ọ bụghịkwa Chineke anyị butere anyị na obodo a ihe ọghọm niile a?' Ma unu na-eme ka iwe ya megide Israel sie ike site n'imebi ụbọchị Sabat. O mere ka, ka ndò na-agbatị n'ọnụ ụzọ Jerusalem tupu Satọdee, n'iwu m e mechiri ọnụ ụzọ ahụ; m wee nyere iwu ka e ghara imeghe ha ruo mgbe Satọdee gachara; m wee guzobe ụfọdụ n'ime ntorobịa m n'ọnụ ụzọ ahụ, ka ibu ọ bụla ghara ịbanye n'ụbọchị Satọdee. Mgbe ahụ, ndị na-ere ahịa na ndị na-ere ngwongwo niile nọrọ abalị n'èzí Jerusalem otu ma ọ bụ ugboro abụọ.
Ya mere, m tụrụ ha ụta sịrị ha: 'Gịnị mere unu ji nọrọ abalị n'èzí mgbidi obodo? Ọ bụrụ na unu emeghachi nke a, aga m etinye aka na unu.' Site n'ụbọchị ahụ gaa n'ihu, ha agaghị abịa n'ụbọchị Sabat." (Neh 13:15–21).
Ihe e dere n'oge gara aga e dere ya maka nkuzi anyị.
Ọ bụrụ na onye Kraịst amaghị oge na ụzọ—n'ihi na e nwere oge na ụzọ maka ihe niile—ọ gaghị enwe ike iru ịdị zuru oke n'ịhụnanya ma ọ gaghị abụkwa mmadụ zuru oke dịka Chineke si chọọ (Mt 5:48, 2 Tim 3:17 na Kol 3:14). Ha ga-anata ntaramahụhụ nke Onyenwe anyị, onye na-ekwu: 'Anaghị m ahụ omume unu zuru oke n'anya Chineke' (Mkpe 3:2). Omume ndị a bụ ọrụ ezi omume na ịhụnanya Jọn kwuru (1 Jọn 3:18).
Nsọpụrụ na Ncheta Sabat
Dị ka Mmụọ ozi si gosi Aisaịa, anyị ekwesịghị ijide onwe anyị n'ihe ọ bụla anụ ahụ n'ụbọchị Sabat nke Onyenwe anyị; lee:
'Ọ bụrụ na ị chekwaa ụkwụ gị ka ọ ghara imebi Sabat, ka ị ghara ime ihe ịchọrọ n'ụbọchị nsọ m, ma ọ bụrụ na ị kpọrọ Sabat ọṅụ, na ụbọchị nsọ nke Onyenwe anyị, ụbọchị a ga-asọpụrụ, ma soro ya asọpụrụ site n'ịghara iso ụzọ gị, ma ọ bụ ịchọ ime ihe ịchọrọ, ma ọ bụ ikwu okwu gị,
mgbe ahụ ị ga-enwe ọṅụ n'Onyenwe anyị, m ga-eme ka ị gbaa n'elu ugwu ụwa, m ga-eme ka ị nwee ihe nketa nna gị Jekob; n'ihi na ọnụ Onyenwe anyị kwuru ya.' (Aịzaya 58:13–14).
Dị ka ọ dị n'oge gara aga, anyị ekwesịghịkwa esi nri n'ụbọchị ahụ, n'ihi na Akwụkwọ Nsọ kwuru sị:
'Ụbọchị isii ka a ga-arụ ọrụ, ma ụbọchị nke asaa ga-abụ nsọ nye unu, Sabat nke izu ike zuru oke nye Onyenwe anyị; onye ọ bụla ga-arụ ọrụ n'ụbọchị ahụ ga-anwụ. Unu agaghị enwu ọkụ n'ụlọ unu ọ bụla n'ụbọchị Sabat.' (Ọpụpụ 35:2–3).
Ụfọdụ na-ekwu na echiche a bụ maka Izrel nke oge gboo, mgbe ọrụ ịkụ ọkụ chọrọ mgbalị anụ ahụ. Otú ọ dị, Chineke anaghị agbanwe. Ọbụna tupu e kwadoro iwu Ya na Sinai, Chineke kwuru sị: 'Ruo mgbe ole ka unu ga-jụ ịgbaso iwu m na ụkpụrụ m?' (Ọpụpụ 16:28). Tupu nke ahụ, Mosis gwara ndị mmadụ ihe ndị a:
'Nke a ka Onyenwe anyị kwuru: Echi bụ ụbọchị izu ike, Sabat dị nsọ nye Onyenwe anyị; ihe ọ bụla ịchọrọ ịkụ n'ime ite ọkụ, kụọ ya; ihe ọ bụla ịchọrọ ịkụ n'ime mmiri, kụọ ya n'ime mmiri; ma ihe ọ bụla fọdụrụ, debe ya maka onwe unu, chekwaa ya ruo echi.' (Ex 16:23).
Rịba ama na ha kwesịrị ịkụ achịcha ma ọ bụ esi nri, na ihe ọ bụla fọdụrụ a ga-ahapụ maka Sabat. Ya mere, a ga-edebe nri ahụ ka ọ dị njikere iri.
Taa, anyị nwere ngwá ọrụ ka mma iji debe Sabat. Igwe ọkụ anyị na-eji gas na-arụ ọrụ; anyị nwere friji, ọkụ, ọkụ eletrik na mmiri na-agba. Ma ọbụna ebe ihe ndị a adịghị, site n'obiọma ntakịrị, o kwere omume ịdebe Sabat;
n'ihi na nke a ga-abụ ihe àmà ịhụnanya anyị maka Jisọs (Jọn 14:15). Ma e wezụga na Sabaat, anyị nwere ike ime ihe ọ bụla dị mkpa—ya bụ, tupu anyanwụ daa na Fraịdee ma ọ bụ mgbe anyanwụ dara na Satọdee—n'ihi na anyị kwenyere na ihe niile na-arụkọ ọrụ ọnụ maka ọdịmma maka ndị hụrụ Chineke n'anya (Rọm 8:28).
'Gịnịkwa ga-ekewapụ anyị n'ịhụnanya Chineke?' Agụụ, ịdị na-enweghị uwe? Enweghị ihe ọ bụla ga-ekewapụ anyị n'ịhụnanya Chineke, site n'ịgbaso Iwu Ya (Rọm 8:35).
Dị ka anyị hụrụ n'ime ngosipụta nke uche Onyenwe anyị site n'aka Aisaya, anyị ekwesịghị ịchọ ime uche anyị ma ọ bụ ikwu okwu anyị n'ụbọchị nsọ Ya (Aisaya 58:13).
Ma e nwere ndi na-emegide nke a, na-ekwu na Sabat Onye-nwe anyi abughi Ubochi Onye-nwe anyi; ha na-eweta ihe mere efu; ha anaghi guzosie ike n'eziokwu, n'ihi na enweghi eziokwu n'ime ha. Ha na-ekwu na Ubochi Onye-nwe anyi bu Sonde ugbu a, site na mgbakọ na echiche ha onwe ha na Jisos biliri n'ubochi ahu. Onye obula na-eche ma kwere nke a amaghi ihe nke oma n'okwu Chineke.
Ebe ọ bụ na ịnakwere Iwu Chineke bụ ihe a choro iji nweta amamihe, inweta egwu Onyenwe anyị na ịchọta 'amata Chineke', ndị na-adịghị anabata Iwu Ya anaghị enweta amamihe, ma ọ bụ egwu Onyenwe anyị, ma ọ bụ amata Chineke (Ilu 2:1–6, 28:7–9 na 10:8).
Mmehie nkuzi jupụtara n'ụka ndị na-adịghị akwado Iwu Chineke, dịka ndị na-adịghị echekwa Iwu Ya na-aghọtaghị okwu Chineke, n'ihi na nke a bụ ihe a choro maka nghọta dị otú ahụ. Ụka ụfọdụ, ọ bụ ezie na ha nwere Iwu, anaghị echekwa ha, ya mere ha anaghị hụ Chineke n'anya (Jọn 14:21 na 15:9–10).
Jisọs hụrụ ụwa n'anya ma gosipụtara ịhụnanya ahụ site n'ị nwụ maka anyị; ugbu a Ọ na-arịọ ka anyị gosipụta ịhụnanya anyị, sị: 'Ọ bụrụ na ị hụrụ m n'anya, ị ga-edebe iwu m' (Jọn 14:15). Ma Ọ na-ahụ naanị ndị na-ahụ Ya n'anya n'anya (Ilu 8:17, n'akụkụ). Ma Mmụọ Nsọ na-egosi na anyị bụ ndị nzuzu n'aha Kraịst (1 Korint 4:10). Ma: 'Ka onye ọbụla ghara ịghọ onwe ya aghụghọ. Ọ bụrụ na onye ọ bụla n'ime unu chere na ọ bụ amamihe n'ụwa a, ka ọ bụrụ onye nzuzu ka ọ wee bụrụ onye amamihe' (1 Korint 3:18).
Ụbọchị Asaa nke Izu ma ọ bụ Otu Ụbọchị n'ime Asaa?
Mgbe Onyenwe anyị kere mbara igwe na ụwa, Ọ guzobere nkewa oge: izu, ọnwa, na afọ. Izu nke ụbọchị asaa, ọnwa nke ụbọchị iri atọ, na afọ nke ọnwa iri na abụọ.
Mgbe Ọ wepụtara ndị Israel si Egypt, Ọ guzobere ọnwa Abib dị ka ọnwa mbụ n'ọnwa ndị ya. Taa, ọnwa a kwekọrọ na oge site na Machị ruo Eprel, na-ejikọta akụkụ nke otu na nke ọzọ.
Onyenwe anyị kpọrọ aha ụbọchị izu: nke mbụ, nke abụọ, nke atọ, nke anọ, nke ise, nke isii na nke asaa. Chineke kpọrọ ụbọchị izu a Sabat, n'ihi na n'ụbọchị ahụ Ọ zuru ike, ya mere Ọ dịrị ya nsọ ma gọzie ya.
Nsọpụrụ pụtara ịkewapụ. Ya mere, Ọ kewapụtara ụbọchị ahụ maka izu ike ma gọzie ya maka nke ahụ. Sabat Ya kwụsiri ike: ọ bụ ụbọchị nke asaa n'izu. Sabat nke ụmụ Izrel, agbanyeghị, na-agbanwe; nke pụtara na ha dị iche, n'ihi na ụbọchị mbụ na nke ikpeazụ nke emume ndị Onyenwe anyị nyere iwu dara na ụbọchị dị iche iche n'izu, bụ́ 'Sabat dị nsọ' ma ọ bụ ụbọchị emume (Levitikus 23:32 na ntụaka).
Sabat n'ụbọchị nke asaa bụ usoro, ebe Sabat kwa ụbọchị asaa bụ enweghị usoro. Chee echiche na onye ọ bụla na-aga nzukọ n'ụbọchị dị iche, onye ọ bụla na-achọ iso ụbọchị izu ike nke ya.
Ọbụna n'ụbọchị Izuike Chineke guzobere—nke Ọ kpọrọ 'ụbọchị izuike unu'—e nwere usoro. A ga-agụ naanị ederede ndị ahụ nke ọma. Oge ha guzobere n'ime otu afọ. Ihe Chineke guzobere juputara n'amamihe, Ọ zuru oke.
E nwere ndị na-eji okwu Jisọs sịrị: 'Nna m na-arụ ọrụ ruo taa, m na-arụkwa ọrụ' (Jọn 5:17), yana ihe Pọlụo sịrị: 'n'ihi na anyị rụrụ ọrụ abalị na ehihie, ka anyị ghara ịbụ ibu n'aka unu' (1 Ndị Tesalọnika 2:9), dị ka ihe àmà na-egosi na a gaghị eso Sabat. Ma ha chefughị ihe Onye-nwe kwuru: 'Ejila arụ ọrụ maka achịcha na-efu efu, kama maka achịcha na-adịgide adịgide' (Jọn 6:27).
Ọrụ Jisọs bụ ọrụ oziọma Ya, nke kwesịkwara ịbụ nke ndị a kpọrọ oku. N'ụzọ a, o kwere omume ịrụ ọrụ a abalị na ụbọchị, dịka Nna si eme.
Asụsụ ndị amụma na ndịozi ji kwekọrọ na asụsụ Chineke ji na Akwụkwọ Nsọ, n'ihi na Mmụọ Nsọ kpalitere ha ma ha na-arụ ọrụ dịka ndị na-ekwu okwu Ya.
Ya mere, mgbe Akwụkwọ Nsọ kwuru na Pita na Jọn gara n'ụlọ nsọ ịrịọ ekpere, ọ na-ekwu na ọ bụ elekere itoolu. Elekere a bụ nke a na-akpọ elekere iri na ise ma ọ bụ elekere atọ nke ehihie. Otú ọ dị, ka anyanwụ na-apụta n'ụtụtụ ma ụbọchị nwere elekere iri na abụọ, elekere itoolu bụ nke a matara dị ka elekere atọ nke ehihie ma ọ bụ elekere iri na ise n'usoro oge a.
Mgbe Jọn nọ n'agwaetiti Patmos ma dee Akwụkwọ Mkpughe, ọ sịrị: 'M wee bulie m n'ime Mmụọ n'Ụbọchị Onyenwe anyị…' (Mkpughe 1:10). Asụsụ a kpalitere site n'ime mmụọ nsọ abụghị ihe ọzọ ma e wezụga nke Chineke kpalitere n'ime Isaiah, onye dere: 'Ọ bụrụ na ị kpọrọ Satọdee ọṅụ, na ụbọchị nsọ nke Onyenwe anyị, ma kwanyere ya ugwu, site n'ịghara iso ụzọ gị, ma ọ bụ ịchọ ime ihe ịchọrọ, ma ọ bụ ikwu okwu gị, mgbe ahụ ị ga-enwe ọṅụ n'Onyenwe anyị, m ga-eme ka ị gbaa n'elu ugwu ụwa, m ga-eme ka ị nwee ihe nketa nke nna gị Jekob; n'ihi na ọnụ Onyenwe anyị kwuru ya' (Ais 58:13–14). Nke a bụ ihe oziọma ahụ mere: ọ kpọrọ Sabatụ Ụbọchị Onyenwe anyị.
N'ihi na Chineke, oge nwere ike ịgụnye: awa iri na abụọ, otu ụbọchị, otu afọ, puku afọ, ma ọ bụ ogologo oge ma ọ bụ ihe omume. Ya mere, ụbọchị Ya nwekwara ike ịbụ Sabat Ya, ụbọchị mbata Ya, ma ọ bụ oge pụrụ iche.
Otú ọ dị, ebumnuche Ya doro anya site n'ihe gbara ya gburugburu, n'ihi na Mmụọ Ya dị n'ime anyị na-eme ka anyị mata nke a; n'ihi na Ọ na-enyocha ihe niile, ọbụna omimi Chineke (1 Korint 2:10).
Ụfọdụ chere na n'ihi na Onyenwe anyị kwuru maka Jọkọb nna, Ọ na-ekwu maka Izrel aha ma ọ bụ Izrel nke Palestine. Ma lebara anya na ihe Onyeozi Pọl kwuru:
'Ma Jerusalem nke elu nọ n'efu, ọ bụkwa nne anyị. N'ihi na e dere sị: "Nwee ọṅụ, ị nwanyị na-enweghị nwa; tie mkpu, ị nwanyị na-amaghị mgbu ọmụmụ; n'ihi na ụmụ nke onye a hapụrụ n'ọdụ karịrị ụmụ nke nwunye di."
Ma anyị, ụmụnne, bụ ụmụ nkwa, dịka Ịsaak. Ya mere, ụmụnne, anyị abụghị ụmụ nwanyị ohu, kama anyị bụ ụmụ nwanyị nwe onwe ya' (Gal 4:26–28, 31).
Ya mere, anyị ndị kwere ekwe bụ ụmụ a kwere Abraam nkwa, si n'aka ya ka ndị nna nna si bilie, nakwa nye Isaka, nna Jekob—nwa nkwa ahụ, dịka anyị ndị a kwere Abraam nkwa, bụ́ ndị dị ka kpakpando nke mbara igwe na ájá osimiri (Jenesis 15:5, 22:17 na 32:12).
Ma e nwere ndị na-ekwu na ọ dịghị onye nwere ike ịgbaso iwu ndị ahụ ma na ọ dịghị otu onye ezi omume.
Otú ọ dị, ọbụna tupu e nyere iwu n'Sinai, Akwụkwọ Nsọ na-agwa anyị na Abraam gbasoro iwu Onyenwe anyị. Ma Chineke n'onwe Ya kwuru nke a, dị ka ọ siri dị:
Onyenwe anyị wee sị: 'Ọ̀ ga m ezobe n'ihu Abraam ihe m ga-eme, ebe Abraam ga-aghọ nnukwu mba dị ike, ma site na ya, agbụrụ niile nke ụwa ga-eji ngọzi?'
N'ihi na ahụrụ m na ọ ga-agwa ụmụ ya na ụlọ ya iwu ka ha jee n'ụzọ Onyenwe anyị, mee ihe ọma na nke ziri ezi; ka Onyenwe anyị wee mee ka ihe ọ kwuru gbasara Abraham meezuo n'elu ya.' (Gen 18:17–19).
Dị ka e gosiri na ajụjụ ọnụ, ụzọ Onyenwe anyị na ezi omume Onyenwe anyị bụ Iwu Ya (Mal 2:8–9 na Ps 119:172). Ezi omume Chineke dị ebighi ebi (Ps 119:142). Ma onye ọ bụla na-eme ezi omume bụ onye ezi omume, dịka Ya si bụrụ onye ezi omume (1 John 3:7).
Chineke kwupụtara ihe àmà maka Abraam site n'aka Aịzịak, sị:
'N'ihi na Abraam jisoro okwu m wee chekwaa iwu m, ụkpụrụ m, na iwu m.' (Jenesis 26:5).Ọzọkwa, Akwụkwọ Nsọ na-agwa anyị na Zekaraya na nwunye ya Elizabet bụ ndị ezi omume. Ha bụ ndị ezi omume n'ihi na ha soro ezi omume Chineke wee chekwaa iwu Ya, dịka e dere:
'N'oge Herọd, eze Jụda, e nwere otu ụkọchukwu aha ya bụ Zekaraya, nke òtù Abijah; nwunye ya bụ otu n'ime ụmụ Aaron, aha ya bụ Elizabet. Ha abụọ bụ ndị ezi omume n'ihu Chineke, na-eme ihe niile dị n'iwu na ụkpụrụ Onyenwe anyị n'enweghị mmejọ." (Luka 1:5–6).
Jọsif, di Mariya, nne Jisọs, bụkwa onye ezi omume (Matiu 1:19).Ya mere, onye ọ bụla na-eme ezi omume Chineke—ya bụ, onye na-edebe iwu Ya—ziri ezi dịka Chineke si dị ezi omume; lee:
'Ụmụaka nta, ka ọ dịghị onye aghụghọ unu: onye ọ bụla na-eme ezi omume, ziri ezi dịka Ọ si dị ezi omume.' (1 Jọn 3:7).
Onye ọ bụla na-adịghị ekwere n'iwu Chineke enweghị ike ịgbaso ha, n'ihi na Ọ bụ Iwu Okwukwe (Rọm 3:27 na 31). Ha adịghịkwa ibu arọ, dịka Jọn kwuru n'okwu mmụọ nsọ (1 Jọn 5:3).
Ma onye ọ bụla na-adịghị echebara ha echiche apụghị ịnọ n'ime Chineke (1 Jọn 3:24). Ya mere, ịhụnanya Nna apụghị ịnọ n'ime ha (Jọn 15:9–10).
Ihe Dị iche n'etiti Iwu Emume na Iwu Omume
Ma e nwere ndị na-eji nkebi Akwụkwọ Nsọ na-ekwu okwu, mana ihe ha na-ekwu adịghị kwekọrọ na ihe odide ahụ. N'otu n'ime ha, onyeozi kwuru sị: 'Ị na-eme emume ụbọchị, ọnwa na afọ'. Ma ọ bụ nke ọzọ na-ekwu: 'Ka ọ dịghị onye ikpe gị maka nri ma ọ bụ ihe ọṅụṅụ, ma ọ bụ maka ụbọchị izu ike'.
Dị ka anyị hụrụ mgbe anyị kwuru maka iwu ndị na-akọwa 'ụbọchị izu ike dị nsọ', e nwere ụbọchị dị nsọ, ọnwa dị nsọ na afọ dị nsọ, a na-eme emume ha site n'aka Ndị Juu ọbụna n'oge Pọl.
Ndị Juu a chọrọ ime ka ndị mba ọzọ na-abanye n''Ụzọ' soro ụbọchị ndị a, na-ekwu na ọ bụrụ na ha emeghị ha, ha agaghị-eso Iwu. Ha kpọrọkwa na a ga-egbutu ha akpụkpọ ahụ ka ha wee mezuo Iwu Mose. Nke a mere ka Pọl dee Akwụkwọ Ozi 'nke ndị Galatia', na-ekwurịta okwu banyere nsogbu a kpọmkwem.
N'ọnọdụ niile, dịka onye dere Akwụkwọ Ozi gaa ndị Hibru si kwuo, Chineke wepụrụ nkwekọrịta mbụ iji guzobe nke abụọ. Nke mbụ metụtara ịgbaso iwu nsọ, nke gụnyere inye onyinye nri, mmanya na ofufu (Heb 9). Ọ gụnyerekwa ụkpụrụ dịka 'ejila aka metụ' na 'ejila aka kpọọ', nke Pọl kọwara dị ka iwu (Kol 2:20–21). Ma Kraịst ewepụla ihe ndị a—nke na-eweta ọ naghị adị zuru oke—site n'ịkwụsị akwụkwọ ụgwọ nke guzoro megide anyị n'iwu ya, ma wepụ ya n'etiti anyị ma kụọ ya n'obe (Kol 2:14).
Ya mere, ebe ọ bụ na ha bụ iwu nsọ ma e nwekwara oge ha ga-eso ha, Jisọs, Onye Isi Nchụaja nke ihe ọma ga-abịa, mgbe ọ bịarutere, hapụrụ nke mbụ ma guzobe nke abụọ; ọ kagburu ihe e mere na Horeb ma kwadoro ihe e mere n'ala Moab.
Nke a bụ ihe Isaiah kwuru:
'Onye na-egbu ehi dị ka onye na-akụ mmadụ mmerụ; onye na-eweta atụrụ maka ebere dị ka onye na-egbutu olu nkịta; onye na-eweta onyinye ọka dị ka onye na-eweta ọbara ezì; onye na-ere ọkụ ezi ozi dị ka onye na-efe chi ọjọọ; ndị a họọrọ ụzọ ha, na mkpụrụ obi ha na-enwe mmasị n'ihe ọjọọ ha.' (Aịzaya 66:3).
Ya mere, mgbe ndị amụma natara ihe ndị a, ha chọrọ ịmata ma ha bụ maka oge ha, a gwara ha na ha abụghị maka ha, kama ha bụ maka ndị mba ọzọ ha na-eje ozi (1 Pita 1:11–12).
Aịzaya dere ihe Onyenwe anyị kwuru site n'aka ya:
'Mgbe unu na-abịa igosi onwe unu n'ihu m, ònye rịọrọ unu ka unu bịa tie ogige ụlọ nsọ m ụkwụ? Egbula mbuli efu ọzọ: ọkụ nsọ bụ ihe ọjọọ n'anya m, dị ka ọnwa ọhụrụ, ụbọchị izu ike na nnọkọ nsọ; enweghị m ike ịnagide mmehie, ọbụna nnọkọ nsọ ahụ.' Ọnwa ọhụrụ unu na emume unu e guzobere—mụọ m na-ajọ ha; ha aghọwo ibu; agwụla m ike ibu ha." (Aịsaịa 1:12–14).
Otú ọ dị, lelee ọnọdụ ahụ nke ọma ma nyochaa Levitikus 23, ị ga-ahụ ihe Onyenwe anyị na-ezo aka na ya: nzukọ nzukọ ụka, nnọkọ unu dị nsọ (lee Lev 23:1, 8, 9, 17, 21, 28 na 29).
Ya mere, Satọdee ndị ahụ bụ Satọdee unu.
Ma gbasara ha, Onyenwe anyị kwuru ọzọ site n'aka Hosea sị: 'Aga m eme ka ọṅụ ya niile kwụsị, emume ya, ọnwa ọhụrụ ya, Satọdee ya na emume ya niile' (Hos 2:11).
Ma ọzọkwa Onyenwe anyị na-ekwu: 'Aga m ejikọta gị na onwe m ruo mgbe ebighị ebi; aga m ejikọta gị na onwe m n'eziokwu na n'ikpe ziri ezi, n'ịhụnanya kwụsiri ike na n'amara. Aga m ejikọta gị na onwe m n'ịdị ntụkwasị obi, ị ga-amụta Onyenwe anyị' (nd. 19–20).
Ọzọkwa, Onyenwe anyị na-agwa site n'aka Jeremaya:
'Onyenwe anyị na-asị: Lezienụ onwe unu anya, unu ejila ibu ọ bụla pụọ n'ụlọ unu n'ụbọchị Satọdee, ma ọ bụ bute ha n'ọnụ ụzọ Jerusalem.
Ị gaghịkwa ebupụ ibu ọ bụla n'ụlọ gị n'ụbọchị Satọdee, ma ọ bụ mee ọrụ ọ bụla; kama ị ga-eme ka ụbọchị Satọdee dị nsọ, dịka m nyere nna nna gị iwu. Ọ bụrụ na unu ga-ege m ntị n'eziokwu, ka Onyenwe anyị kwuru, ma ọ bụghị iburu ibu ọ bụla gafee ọnụ ụzọ obodo a n'ụbọchị Satọdee, ma mee ka ụbọchị Satọdee dị nsọ site n'ịghara ime ọrụ ọ bụla n'ime ya; mgbe ahụ eze na ndị eze nta, ndị nọ n'oche eze David, ga-abanye site n'ọnụ ụzọ obodo a, na-anya ụgbọala agha na ịnyịnya, ha na ndị eze nta ha, ụmụ nwoke Juda, na ndị bi na Jerusalem; obodo a ga-adịkwa ebe obibi ruo mgbe ebighị ebi. Ma ọ bụrụ na unu agaghị ege ntị, ka unu debe ụbọchị Sabat ka ọ dị nsọ ma ghara ibubata ibu ọ bụla mgbe unu na-abanye n'ọnụ ụzọ Jerusalem n'ụbọchị Sabat, mgbe ahụ aga m agba ọkụ n'ọnụ ụzọ ya, ọ ga-ere ụlọ eze Jerusalem, ọ gaghịkwa agwụ." (Jer 17:21–22, 24–25, 27).
Sabat, e wezụga ịbụ ncheta nke mmepụta, bụkwa akara n'etiti Chineke na ndị ya; lee:
'Mụkwa nyere ha ụbọchị m nsọ ka ọ bụrụ akara n'etiti mụ na ha, ka ha wee mara na mụ bụ Onyenwe anyị na-eme ka ha dị nsọ. Unu ga-eme ka ụbọchị m nsọ dị nsọ, ọ ga-abụkwa akara n'etiti mụ na unu, ka unu wee mara na mụ bụ Onyenwe anyị, Chineke unu.
Ma ụmụ ahụkwa tụrụ m isi; ha ejeghị n'iwu m, ha ejighịkwa usoro m, nke onye ọ bụla na-eme ha ga-ebi site na ha; ha merụrụ m Sabat m; ya mere m kwupụtara na m ga-awụsa iwe m n'elu ha, iji mee ka iwe m pụta n'ọhịa. Ma m jidere aka m, mee nke a maka aha m, ka ọ ghara ịda ada n'anya mba ndị m wepụtara ha n'ihu ha. M wee tie aka m megide ha n'ọzara, iji gbasaa ha n'etiti mba ma kesaa ha n'ala dị iche iche; n'ihi na ha emeghị iwu m, ha jụrụ ụkpụrụ m, ha mebiri ụbọchị izu ike m, anya ha na-ele chi ụgha nke nna nna ha.' (Ezekiel 20:12, 20–24).
Mgbe Onyenwe anyị kwupụtara Iwu Ya n'ihu ndị mmadụ n'ọzara Sinai, Ọ n'onwe Ya kwuru site n'igwe ojii ma sị banyere Sabat:
'Cheta ụbọchị Sabat, ka ị mee ya nsọ. Ụbọchị isii ka ị rụọ ọrụ, mee ihe niile ị ga-eme. Ma n'ụbọchị nke asaa bụ Sabat Onyenwe anyị Chineke gị; ị gaghị arụ ọrụ ọ bụla—ọ bụghị gị, ma ọ bụ nwa gị nwoke, ma ọ bụ nwa gị nwanyị, ma ọ bụ ohu gị nwoke, ma ọ bụ ohu gị nwanyị, ma ọ bụ anụ ụlọ gị, ma ọ bụ onye ọbịa bi n'ime ọnụ ụzọ gị.
N'ihi na n'ụbọchị isii, Onyenwe anyị kere mbara igwe na ụwa, oke osimiri na ihe niile dị n'ime ha, ma n'ụbọchị nke asaa, Ọ zuru ike; ya mere Onyenwe anyị gọziri ụbọchị Sabat ma mee ka ọ dị nsọ." (Ọpụ 20:8–11).
Ka anyị lebara nkọwa anya:Na mmalite nke isi iri abụọ, ọ na-ekwu: 'Mgbe ahụ Chineke kwuru okwu ndị a niile, sị: "A bụ m Onyenwe gị."' Ya mere, Ọ malitere ịkọ iwu Ya ozugbo nye ndị mmadụ, a na-edekwa nke a n'ụzọ doro anya na Deuterọnọmi, ebe e kwuru:
'N'ụbọchị unu guzoro n'ihu Onyenwe unu Chineke na Horeb, mgbe Onyenwe kwuru m, sị: "Kpọọ ndị a ka ha bịa n'ebe m nọ,
ma m ga-eme ka ha nụ okwu m, ka ha mụta ha ma nwee egwu m ụbọchị niile ha ga-ebi n'ụwa, ma kụziere ụmụ ha ha"; unu wee bịa nso, guzoro n'okpuru ugwu; ugwu ahụ wee gbaa ọkụ ruo n'etiti igwe, ma e nwere ọchịchịrị, igwe ojii, na ọchịchịrị miri emi. Mgbe ahụ, Onyenwe anyị gwara unu okwu site n'ime ọkụ ahụ; unu nụrụ ụda okwu ahụ, ma hụghị ụdị ọ bụla—naanị olu. Mgbe ahụ, Ọ guzobere unu nkwekọrịta Ya, nke Ọ nyere unu iwu ka unu debe—Iwu Ukwu Irị—ma dee ha na mbadamba nkume abụọ." (Deut. 4:10–13).
Ọzọkwa, n'ọnụokwu ebe a kpọrọ iwu ndị ahụ, anyị nwere ike ịhụ nkọwa ndị ọzọ dị mkpa, dịka: 'ma ụbọchị nke asaa bụ Sabat nke Onyenwe gị, Chineke gị.' Ọ bụghị naanị ndị Israel ka a gwara ka ha ghara ịrụ ọrụ n'ụbọchị ahụ, kamakwa anụmanụ ha na-eje ha ozi, ndị ohu ha, na onye mba ọzọ bi n'etiti ha. Nke a bụ n'ihi na e nwere ndị ohu nke ndị Israel, yana ndị sonyere n'etiti ndị Israel, ma site n'nkwekọrịta ma ọ bụ site n'ịlụ di na nwunye. Ya mere, Chineke gwara Mose ma nyere ya iwu ka ọ kụziere ndị ahụ: 'Ị ga-enwe iwu otu;
ka onye mba ọzọ bụrụ dịka onye amụrụ n'ala ahụ' (Lev 24:22).
O kwukwara: 'Ma ọ bụrụ na onye mba ọzọ bi na gị chọọ ime Emume Pasova nye Onyenwe anyị, a ga-akụ akpụkpọ nwoke ọ bụla n'ime ha; mgbe ahụ ọ ga-abịa mee ya, ọ ga-adị ka onye amụrụ n'ala ahụ; ma onye akpụkpọ adịghị agba aghara. 'A ga-enwe otu iwu maka onye amụrụ n'ala na onye mba ọzọ bi n'etiti unu' (Ọpụpụ 12:48–49; Levitikus 24:22; Nọmba 15:16, 29).
Ọ dị mkpa ịkọwapụta na mgbe Chineke nyere ndị mmadụ iwu Ya, Mose ka na-adịghị arịgo ugwu ahụ, ya mere ọ nwetaghị mbadamba nkume e dere Iwu Ukwu iri. Otú ọ dị, nkwekọrịta mbụ e guzoberewo, nke n'ihi ya nwere iwu usoro.
N'otu oge Chineke nyere Mose Iwu Ya, O nyere ya kwa ụkpụrụ, ntuziaka na ikpe; lee:
'Nke a bụ ụkpụrụ, ikpe na iwu nke Onyenwe anyị mere n'etiti Ya na ụmụ Izrel n'ugwu Sinai site n'aka Mose.' (Levitikus 26:46).
Ọ dị mkpa ịmara na, ọ bụ ezie na e kwụsịrị iwu emume mgbe Jisọs nwụsịrị—onye gbachiri ha n'obe—iwu ụkpụrụ na mkpebi e guzobere site n'aka Chineke ma nyeere Mose akwụghị.
Nke a bụkwa ihe mere Chineke ji kwuo site n'ọnụ Malakị: "Cheta iwu Mose, ohu m, nke m nyere ya n'Horeb maka Izrel niile—iwu na ụkpụrụ" (Mal 4:4).

Oli Prestes
Onye ozi