Engebene na liteya ya Nzambe, ntango esengeli te komekama na lolenge moko lokola ndenge bato bamekaka yango. Biblia Mosantu, mobeko ya kondima mpo na bandimi, eteyaka makambo oyo esengeli mpo na biso tótambola na bosembo mpe tóbika na bosantu; zambi, kozanga bosantu moto moko te akomona Nzambe.
Ntango Nzambe akelaki biloko ya likolo, alobaki: 'Mwinda ezala na likolo ya banáma, mpo na kokabola mokolo na butu; mpe ezala bilembo mpo na bileko, mpe mpo na mikolo na bambula. Mpe ezala mwinda na likolo ya banáma, mpo na kongengisa na mabele.' Mpe bongo esalemaki. Mpe Nzambe asalaki miinda mibale ya minene: mwinda ya monene mpo na koyangela moi, mpe mwinda ya moke mpo na koyangela butu; mpe asalaki minzoto. Mpe Nzambe atiaki yango na likoló ya likoló mpo na kopesa pole na mabele, mpe mpo na koyangela moi na butu, mpe mpo na kokesenisa pole na molili. Mpe Nzambe amonaki ete ezalaki malamu.' (Genese 1:14–18).
Lisusu, ntango akelaki molɔ́ngɔ́ mpe biloko nyonso oyo ezali na kati na yango, atyaki bilembo na biteni ya ntango boye: mpokwa ezalaki mpe ntɔ́ngɔ́ ezalaki—mokolo ya yambo; mpe mpokwa ezalaki mpe ntɔ́ngɔ́ ezalaki—mokolo ya mibale, mpe bongo na bongo kino na mokolo ya motoba (Genese 1).
Ndimbola ya Biblia mpo na Biteni ya Ntango
Pokwa: Eleko ya ntango liboso ya ntongo. Mbala mingi eumelaka ngonga 12 mpe ebengamaka pokwa-pokwa, pokwa ya mokolo, molili mpe molili ya butu (Masese 7:9). Ebandaka na kolala ya moi ya mokolo moko kino na kobima ya moi na ntongo elandi.Mokolo: Eleko ya ntango kati na kolala ya moi mbala mibale, oyo mbala mingi ekokani na ngonga 24 (Levitike 23:32).
Tongo: Eleko ya ngonga 12 kati na butu mibale, nsima ya midi mibale, to banda moi abimi kino moi alali. Ebengamaka mpe mokolo (Yoane 11:9).Liboso ete pole ezala na molɔ́ngɔ́ mobimba, molili ezalaki. Na yango, butu eyaka liboso ya moi na kati ya etamboli ya ngonga 24.
Lolenge oyo mokolo etángamaka lelo, kobanda na katikati ya butu kino na katikati ya butu, ezali ya solo te,
mpe yango esakolamaki na Daniele: 'Akoloba mabe mpo na Mokonzi ya likolo, akonyokola basantu ya Mokonzi ya likolo, mpe akoluka kobongola ntango mpe mobeko' (Daniele 7:25, eteni ya liboso mpe ya mibale).
Soki mokolo ebandaki na katikati ya butu, bongo butu elingaki kozala kaka na ngonga motoba, mpe mokolo elingaki kozala na ngonga zomi na mwambe, kasi Yesu alobaki ete ezalaki na zomi na mibale (Yoane 11:9). Ndenge nini mokolo ekoki kobanda na katikati ya butu? Bato oyo bayebi malamu te ndenge ya kotanga ngonga bakoki te kosantisa Mokolo ya Nkolo ndenge esengeli. Kolanda malako oyo epesamaki na bato ya Nzambe, Sabala esengeli kosalema banda kolala ya moi kino kolala ya moi. Mokolo, eteni ya pole ya ngonga 24 kolanda ndenge bato ya lelo batángaka ntango, ebandaka na 6:00 ya ntongo mpe esilaka na 18:00 ya mpokwa, kasi esengeli kotalela yango malamu banda kobima ya moi kino kolala ya moi.
Kozongisa Bosembo na Ntango na Néhémie
Ntango Néhémie alukaki kobongisa libunga oyo bato bazalaki kosala na ntina na ntango na Ye, kaka ndenge molili ya mpokwa ekweaki likolo ya bikuke ya Yelusaleme, apesaki mitindo ete bakanga bikuke ya engumba. Tokozwa maloba ya mokanda mpo na koyeba malamu ndenge biso mpe tosengeli kosala:
'Na mikolo wana namonaki na Yuda bato bazali konyataka mbuma ya vinyo na kati ya esika ya konyata mbuma na mokolo ya Sabala mpe bazali komemaka bitunga ya matiti, oyo bazalaki kotombola likolo ya bampunda; bakisa mpe vinyo, mbuma ya vinyo mpe figi, mpe biloko nyonso ya kilo, oyo bazalaki komema na kati ya Yelusaleme na mokolo ya Sabala; mpe nasambwisaki bango na mokolo oyo bazalaki kotekaka biloko ya kolia. Bato ya Tire mpe bazalaki kofanda na kati ya engumba, bazalaki komema mbisi mpe biloko ya mombongo ya ndenge na ndenge, oyo bazalaki koteka na mokolo ya Sabala epai ya bato ya Yuda mpe na Yeruzalemi. Yango wana, nakutanaki na bakonzi ya Yuda mpe nalobaki na bango: 'Likambo oyo ya mabe bozali kosala ezali nini, kobebisa mokolo ya Sabala? Bankoko na bino basalaki mpe bongo te, mpe Nzambe na biso amemeli biso mpe engumba oyo likama oyo nyonso te? Mpe bino bozali kobakisa na nkanda na ye makasi likolo ya Yisraele na ndenge bozali kobebisa Sabala. Esalemaki ete, tango molili ekweaki likolo ya bikuke ya Yelusaleme liboso ya Sabala, na etinda na ngai bakangaki bikuke; mpe natindaki ete bafungola yango te kino Sabala ekosila; mpe natyaki bilenge na ngai mosusu na bikuke, mpo ete eloko moko ya kilo ekota te na mokolo ya Sabala. Bongo bato ya mombongo mpe bateki ya biloko ya ndenge na ndenge balalaki libanda ya Yelusaleme, mbala moko to mibale.
Yango wana, natɛlɛmaki na bango mpe nalobaki na bango: 'Mpo na nini bozali kolekisa butu na libanda ya efelo ya engumba? Soki bosali yango lisusu, nakokanga bino.' Banda na mokolo wana, bakɔtaki lisusu te na Sabala." (Neh 13:15–21).
Makambo oyo ekomamaki liboso ekomamaki mpo na mateya na biso.
Soki mokristo ayebi te ntango mpe nzela—mpamba te ezali na ntango mpe nzela mpo na biloko nyonso—akoki te kokoma mobulungani na bolingo mpe akozala te moto ya kokoka ndenge Nzambe alingi (Mt 5:48, 2 Tim 3:17 mpe Col 3:14). Mpe bakozwa etumbu ya Nkolo, oyo alobi: 'Namoni ete misala na bino ezali ya kokoka te na miso ya Nzambe' (Emonaneli 3:2). Mpe misala wana ezali misala ya bosembo mpe ya bolingo oyo Yoane alobelaki (1 Yoane 3:18).
Lokumu mpe Botosi ya Sabala
Ndenge Molimo emonisaki na Yisaya, tosengeli komitungisa na eloko moko te ya mokili na Sabala ya Nkolo; tala:
'Soki otiki lokolo na yo ebuka Sabala te, mpe osali mposa na yo moko te na mokolo na ngai ya bule, mpe soki obengi Sabala esengo, mpe mokolo ya bule ya Nkolo, mokolo oyo ebongi na lokumu, mpe opesi yango lokumu na kolanda banzela na yo te, to koluka kosala mposa na yo moko te, to koloba maloba na yo moko te,
bongo okosepela na Nkolo, mpe nakotombola yo likolo ya mabele, mpe nakoleisa yo libula ya tata na yo Yakobo; mpamba te monoko ya Nkolo elobi yango." (Yisaya 58:13–14).
Mpe lokola na ntango ya kala, esengeli mpe kolamba te na mokolo wana, mpo Makomi elobi:
'Misala esalema mikolo motoba, kasi mokolo ya nsambo ekozala mokolo ya bopemi ya bule mpo na Nkolo; moto nyonso oyo akosala mosala na mokolo yango akobomama. Bokopelisa mɔ́tɔ te na bandako na bino na mokolo ya Sabala.' (Kobima 35:2–3).
Bamosusu balobaka ete likanisi oyo ezalaki kaka mpo na Israel ya kala, na tango mosala ya kopelisa mɔ́tɔ esɛngaki makasi ya nzoto. Kasi, Nzambe abongwanaka te. Ata liboso Mibeko na Ye endimama na Sinai, Nzambe alobaki boye: 'Bokoboya kotosa mibeko mpe mateya na Ngai kino ntango boni?' (Ex 16:28). Mpe liboso na yango, Moïse apesaki bato mitindo boye:
'Bongo nde Nkolo alobi: Lobi ezali mokolo ya bopemi, Sabala ya bule mpo na Nkolo; nyonso bolingi kolamba na fulu, bólamba yango, mpe nyonso bolingi kotɔkisa na mayi, bótɔkisa yango na mayi; mpe nyonso etikali, bótia yango pembeni mpo na bino moko, mpe bóbomba yango mpo na lobi.' (Kobima 16:23).
Bóyeba ete basengelaki kolamba to kotumba bilei na bango, mpe oyo etikali esengelaki kotiyama pembeni mpo na Sabala. Yango wana, bilei esengelaki kobombama mpo na kolia yango.
Lelo oyo tozali na biloko ebele mpe ya malamu koleka mpo na kobatela Sabala. Bifúlu na biso esalaka na gaz; tozali na ba frigo, mwinda, kura mpe mayi ya robine. Mpe ata esika biloko wana ezali te, na mwa bolingo malamu ekoki kosalema mpo na kobatela Sabala;
niongo, oyo ekozala elembeteli na biso ya bolingo mpo na Yesu (Yoane 14:15). Longola kaka na mokolo ya Sabala, tokoki kosala nyonso esengeli—elingi koloba, liboso moyi elala na mokolo ya mitano to sima moyi elali na mokolo ya pɔsɔ—mpamba te tondimaka ete biloko nyonso esanganaka mpo na bolamu ya baoyo balingaka Nzambe (Baroma 8:28).
'Mpe nini ekokabola biso na bolingo ya Nzambe?' Nzala, bolumbu? Eloko moko te ekoki kokabola biso na bolingo ya Nzambe, na kobatela Mibeko na Ye (Baroma 8:35).
Ndenge tomonaki na komonana ya mokano ya Nkolo na nzela ya Yisaya, tosengeli te koluka kosala mokano na biso moko to koloba maloba na biso moko na mokolo na Ye ya bule (Yisaya 58:13).
Kasi ezali na bato oyo batɛmɛlaka yango, balobaka ete Sabala ya Nkolo ezali te Mokolo ya Nkolo; mpe bapesaka bantina ya lokuta; batɛlɛmaka ngwi na solo te, mpo solo ezali na bango te. Balobaka ete Mokolo ya Nkolo ezali sikoyo Lomingo, na kotalela ba calcul na bango moko mpe makanisi na bango ete Yesu asekwaki na mokolo wana. Moto nyonso oyo akanisaka mpe andimaka boye ayekolá malamu liloba ya Nzambe te.
Lokola kondima Mibeko ya Nzambe ezali likambo ya liboso mpo na kozwa mayele, kokóma na bobangi ya Nkolo mpe komona 'boyebi ya Nzambe', bato oyo bandimaka Mibeko na Ye te bakozwaka mayele te, bobangi ya Nkolo te, to mpe boyebi ya Nzambe te (Masese 2:1–6, 28:7–9 mpe 10:8).
Mabunga ya mateya mazali ebele na ba eglize oyo etosaka Mibeko ya Nzambe te, kaka ndenge mpe baoyo batosaka Mibeko na Ye te bakangaka ntina ya maloba ya Nzambe te, mpamba te yango ezali likambo ya liboso mpo na kokanga ntina wana. Ba eglize mosusu, atako bazali na Mibeko, batosaka yango te, mpe na yango balingaka Nzambe te (Yoane 14:21 mpe 15:9–10).
Yesu alingaki mokili mpe amonisaki bolingo na ye na kokufela biso; mpe sikoyo asengi elembo ya bolingo na biso, na maloba ete: 'Soki bolingi ngai, bokobatela mibeko na ngai' (Yoane 14:15). Mpe alingaka kaka baoyo balingaka Ye (Masese 8:17, ndambo). Mpe Molimo Mosantu emonisaka ete tozali bazoba mpo na ntina ya Kristo (1 Bakorinti 4:10). Mpe: 'Moto moko te amikosa ye moko. Soki moko na kati na bino akanisi ete azali na mayele na mokili oyo, asengeli kokoma zoba mpo ete akoma na mayele' (1 Bakorinti 3:18).
Mokolo ya Nsambo ya Pɔsɔ to Mokolo Moko na Kati ya Nsambo?
Ntango Nkolo akelaki likolo na mabele, atyaki biteni ya ntango: pɔsɔ, basanza, mpe bambula. Pɔsɔ ya mikolo nsambo, sanza ya mikolo ntuku misato mpe mbula ya basanza zomi na mibale.
Ntango abimisaki bato ya Israel longwa na Ezipito, atyaki sanza ya Abib lokola sanza ya liboso mpo na bato na Ye. Lelo oyo, sanza oyo ekokani na eleko kobanda na sanza ya misato kino na sanza ya minei, ezali kozwa ndambo ya moko mpe ndambo ya mosusu.
Nkolo apesaki bankombo na mikolo ya pɔsɔ: ya yambo, ya mibale, ya misato, ya minei, ya mitano, ya motoba mpe ya nsambo. Mpe Nzambe abengaki mokolo oyo ya pɔsɔ Sabala, mpo na mokolo wana apemaki, mpe na ntina wana, asantifikaki mpe apambolaki yango.
Kosantifika elingi koloba kokabola. Na boye, atyaki mokolo wana pembeni mpo na kopema mpe apambolaki yango mpo na ntina wana. Sabala na Ye ezali ya kokangama: ezali mokolo ya nsambo ya pɔsɔ. Kasi, ba Sabala ya Baisraele ezalaki ya kobongwana; elingi koloba, ezalaki kokesana, mpo ete mikolo ya liboso mpe ya suka ya bafeti oyo Nkolo atindaki ezalaki kokwea na mikolo ekeseni ya pɔsɔ, lokola ezalaki 'ba Sabala ya lokumu' to mikolo ya feti (Levitike 23:32 mpe bisika mosusu).
Sabala na mokolo ya nsambo ezali molɔngɔ, kasi Sabala na nsima ya mikolo nsambo nyonso ezali mobulu. Kanisá bato nyonso bazali kokende na lisanga na mikolo ekeseni, moko na moko azali koluka kosala mokolo na ye moko ya bopemi.
Ata na Mikolo ya Bopemi oyo Nzambe atielaki—oyo Abengaki 'Mikolo na bino ya Bopemi'—molɔngɔ ezalaki. Esengeli kaka kotánga makomi na likebi. Ntango na yango etiyamaki na kati ya mobu. Makambo oyo Nzambe atie ezali na bwanya mingi, mpe Ye azali ya kokoka.
Bato mosusu bazali kosalela liloba oyo ya Yesu lokola ntina ya koboya kotosa Sabala: 'Tata na ngai azali kosala kino sikoyo, mpe ngai nazali mpe kosala' (Yoane 5:17), mpe lisusu oyo apostolo Paulo alobaki: 'mpamba te tosalaki butu na moi mpo tókoma te mokumba mpo na moto moko kati na bino' (1 Batesaloniki 2:9). Kasi babosanaka oyo Nkolo mpe alobaki: 'Bósala mosala te mpo na bilei oyo ebɛbɛmaka, kasi mpo na bilei oyo ebɛbɛmaka te' (Yoane 6:27).
Mosala ya Yesu ezalaki ministere na ye, oyo esengeli mpe ezala ya ba oyo babengami. Na lolenge oyo, ekoki kosalema ete moto asalaka mosala oyo butu na moyi, kaka ndenge Tata asalaka.
Lolenge ya maloba oyo baprofeta mpe baapostolo basalelaki ezalaki kokokana na lolenge ya maloba oyo Nzambe asalelaki na Makomi Mosantu, mpamba te bazalaki na elendiseli ya Molimo na Ye mpe bazalaki lokola babolobi na Ye.
Na yango, ntango Makomi elobi ete Petelo na Yoane bamataki na tempelo mpo na kobondela, elobi ete ngonga ezalaki ya libwa. Mpe ngonga oyo nde babengaka ngonga ya zomi na mitano to ngonga ya misato ya sima ya midi. Kasi, lokola moi ebimaka na ntongo mpe mokolo ezali na bangonga zomi na mibale, ngonga ya libwa nde ekoma koyebana lokola ngonga ya misato ya sima ya midi to ngonga ya zomi na mitano, na ndenge ya kotanga ngonga ya lelo.
Ntango Yoane azalaki na esanga ya Patme mpe akomaki Buku ya Emoniseli, alobaki: 'Mpe na Molimo namemamaki na Mokolo ya Nkolo…' (Emoniseli 1:10). Maloba oyo ya elimo ezali mosusu te longola oyo elimo ya Nzambe epesaki na Yisaya, oyo akomaki: 'Soki obengi Sabala esengo, mpe mokolo ya bule ya Nkolo, mpe okumisi yango, na kolandaka te banzela na yo moko, to kolukaka te kosala bolingi na yo moko, to kolobaka te maloba na yo moko, bongo okosepela na Nkolo, mpe nakotombola yo likolo ya mabele, mpe nakokanga yo na libula ya tata na yo Yakobo; mpo monoko ya Nkolo elobi' (Yis 58:13–14). Oyo nde apostolo asalaki: abengaki Sabala Mokolo ya Nkolo.
Mpo na Nzambe, eleko moko ekoki kozala: bangonga zomi na mibale, mokolo moko, mobu moko, nkoto moko ya bambula, to eleko moko ya ntango to likambo moko. Na boye, mokolo na Ye ekoki mpe kozala Sabala na Ye, mokolo ya boyei na Ye, to eleko moko boye.
Kasi, mokano na Ye emonani polele na ndenge lisolo elandi, mpo Molimo na Ye oyo azali na kati na biso nde ayebisi biso yango; nzokande, Ye atalaka makambo nyonso, ata mpe bozindo ya Nzambe (1 Bakorinti 2:10).
Bamosusu bakanisaka ete lokola Nkolo alobeli Yakobo tata, azali kolobela Israel ya kombo to Israel ya Palestine. Kasi, talá oyo apostolo Polo alobi:
'Kasi Yeruzalemi ya likolo azali ya bonsomi, mpe azali mama na biso. Mpo ekomami: "Sepela, yo mwasi oyo abotaka te; ganga na esengo, yo oyo ozali na mpasi ya kobota te; mpo bana ya mwasi oyo atikali ye moko bakomi ebele koleka bana ya mwasi oyo azali na mobali.
Kasi biso, bandeko, tozali bana ya elaka, lokola Yisaka. Bongo, bandeko, tozali bana ya mwasi ya moombo te, kasi ya mwasi ya bonsomi' (Ba-Galatia 4:26–28, 31).
Na yango, biso oyo tondimi tozali mibotami oyo elaka epesamaki na Abrahama, oyo bankumu bautaki, mpe na Yisaka, tata ya Yakobo—mwana ya elaka, kaka ndenge biso mpe tozali elaka epesamaki na Abrahama, mpe tozali ebele lokola minzoto ya likolo mpe zelo ya mbu (Gen 15:5, 22:17 mpe 32:12).
Kasi, ezali na bato oyo balobaka ete moto moko te akoki kobatela Mibeko mpe ete moto moko ya sembo azali te.
Kasi, ata liboso ete mibeko epesama na Sinai, Makomi elobi na biso ete Abrahama abatelaki Mibeko ya Nkolo. Mpe Nzambe Ye moko alobaki boye:
Mpe Nkolo alobaki: 'Nakobomba na Abrahama te makambo oyo nakosala, mpamba te Abrahama akozala solo ekolo moko monene mpe ya makasi, mpe na ye mabota nyonso ya mokili bakozwa mapamboli?
Mpo namoni ete akopesa mibeko na bana na ye mpe na libota na ye sima na ye mpo bálanda nzela ya Nkolo, mpo básala oyo ezali sembo mpe ya bosembo; mpo Nkolo apesa na Abraham oyo alobaki mpo na ye.' (Genese 18:17–19).
Mpe lokola emonisami na mituna, banzela ya Nkolo mpe bosembo ya Nkolo ezali Mibeko na Ye (Mal 2:8–9 mpe Nz 119:172). Mpe bosembo ya Nzambe ezali ya seko (Nz 119:142). Mpe moto nyonso oyo asalaka bosembo azali mosembo, lokola Ye moko azali mosembo (1 Yo 3:7).
Nzambe apesaki litatoli na Abrahama na nzela ya Yisaka, alobaki:
'Mpo Abrahama atosaki liloba na ngai mpe abatelaki mibeko na ngai, mibeko na ngai ya bokonzi, mibeko na ngai mpe mibeko na ngai.' (Genese 26:5).Lisusu, Makomi elobi ete Zakaria mpe mwasi na ye Elizabete bazalaki bato ya sembo. Mpe bazalaki bato ya sembo mpo ete batosaki bosembo ya Nzambe mpe babatelaki mitindo na Ye, ndenge ekomami:
'Na mikolo ya Herode, mokonzi ya Yuda, ezalaki na nganga-nzambe moko na nkombo Zakaria, ya etuluku ya Abiya; mpe mwasi na ye azalaki moko ya bana basi ya Arone, mpe nkombo na ye ezalaki Elizabete. Mpe bango mibale bazalaki bato ya sembo liboso ya Nzambe, bazalaki kotambola na bosembo nyonso na kati ya mitindo mpe mibeko ya Nkolo." (Luka 1:5–6).
Yozefu, mobali ya Maria, mama ya Yesu, azalaki mpe moto ya sembo (Matai 1:19).Na yango, bato nyonso oyo basalaka bosembo ya Nzambe—elingi koloba, oyo babatelaka mibeko na Ye—bazali basembo lokola Nzambe azali mosembo; tala:
'Bana mike, tika te moto moko akosa bino: moto nyonso oyo asalaka bosembo azali mosembo, lokola Ye azali mosembo.' (1 Yoane 3:7).
Moto nyonso oyo andimaka Mibeko ya Nzambe te akoki kobatela yango te, mpo Ye azali Mobeko ya Kondima (Baroma 3:27 mpe 31). Mpe ezali mokumba te, ndenge Yoane alobaki na nse ya elimo (1 Yoane 5:3).
Mpe moto nyonso oyo atosaka yango te akoki kofanda na Nzambe te (1 Yoane 3:24). Na yango, bolingo ya Tata ekoki kofanda na bango te (Yoane 15:9–10).
Bokeseni kati na Mibeko ya Bileko mpe Mobeko ya Bizaleli
Kasi ezali na bato oyo basalelaka biteni ya Biblia lokola bilembeteli, kasi oyo elobaka te makambo oyo bango balingaka yango eloba. Na moko na yango, ntoma alobi: 'Bozali kokanisa mikolo, basanza mpe bambula'. To mosusu elobi: 'Moto moko te akatela bino makambo etali bilei to masanga, to mpe mikolo ya Sabala'.
Ndenge tomonaki ntango totangaki mibeko oyo etalisi 'Mikolo ya Sabala ya lokumu', ezalaki na mikolo ya lokumu, basanza ya lokumu mpe bambula ya lokumu, mpe Bayuda bazalaki kokanisa yango ata na ntango ya Paulo.
Bayuda wana balukaki kotinda na makasi Bapaganu oyo bazalaki kokota na 'Nzela' bátosaka mikolo wana, kolobaka ete soki batosi yango te, bakozala te na botosi ya Mibeko. Basungaki mpe ete esengelaki bábɔtɔlama mpo na kokokisa Mobeko ya Moize. Yango nde etindaki Polo akoma Mokanda 'epai ya Bagalatia', mpo na kolobela likambo wana mpenza.
Na makambo nyonso, lokola mokomi ya Mokanda na Baebre alobi, Nzambe atiki kondimana ya liboso mpo na kotia ya mibale. Ya liboso esɛngaki botosi na mibeko ya bule, oyo ezalaki na kopesa biloko ya kolia, masanga mpe mbeka (Baebre 9). Ezalaki mpe na mibeko lokola 'kosimba te' mpe 'kosimba na maboko te', oyo Polo alobeli lokola mibeko (Bakolose 2:20–21). Kasi Klisto atiki biloko oyo na ngambo—oyo ememaki bokokisi te—na kolongoláká mokanda ya banyongo oyo ezalaki kotɛmɛla biso na mibeko na yango, mpe na kolongoláká yango na katikati na biso mpe na kokangisáká yango na ekulusu (Bakolose 2:14).
Na yango, lokola wana ezalaki mibeko mpe ntango na yango ya botosi ezalaki, Yesu, Nganga-Nzambe Monene ya biloko ya malamu oyo ezali koya, na boyei na ye, atikisaki oyo ya liboso mpe atelemisaki oyo ya mibale; abukisaki oyo esalemaki na Horeb mpe andimisaki oyo esalemaki na mboka ya Moab.
Yango wana Yisaya alobaki:
'Moto abomi ngombe azali lokola moto azoki moto; moto apesi mbeka ya mwana ya ntaba azali lokola moto akati mongongo ya mbwa; moto apesi mbeka ya mbuma azali lokola moto apesi makila ya ngulu; moto atumbi malasi ya nsolo kitoko azali lokola moto apamboli elilingi ya mpamba; bango baponaka banzela na bango moko, mpe molimo na bango esepelaka na biloko na bango ya mbindo.' (Yisaya 66:3).
Na boye, ntango baprofɛtɛ bazwaki makambo oyo, balingaki koyeba soki ezalaki mpo na ntango na bango, mpe bayebisamaki ete ezalaki te mpo na bango, kasi mpo na Bapaganu oyo bazalaki kosalela (1 Petelo 1:11–12).
Yisaya akomaki oyo Nkolo alobaki na nzela na ye:
'Tango bokoya komilakisa liboso na ngai, nani asengaki bino boya konyatela bisika na ngai ya bule? Bómemaka lisusu makabo ya mpamba te: nsolo ya mpaka ezali mbindo mpo na ngai, lokola mpe mikolo ya sanza ya sika, mikolo ya Sabala mpe makita ya losambo; nakoki kondima bosembo te, ata mpe likita ya losambo. Bafeti na bino ya sanza ya sika mpe bafeti na bino oyo ebongisami—molimo na ngai elingaka yango te; ekomi mokumba; nalembi komema yango." (Yisaya 1:12–14).
Kasi, talá malamu ndenge makambo elandani mpe talá na buku ya Levitique 23, mpe okomona eloko Nkolo azali kolobela: likita ya lisanga, bafeti na bino ya minene (talá Levitique 23:1, 8, 9, 17, 21, 28 mpe 29).
Na yango, ba Sabala wana ezalaki ya bino.
Mpe mpo na yango, Nkolo alobi lisusu na nzela ya Oze: 'Nakolongola esengo na ye nyonso, bafeti na ye, basanza ya sika na ye, ba Sabala na ye mpe bafeti na ye nyonso' (Oze 2:11).
Mpe lisusu Nkolo alobi: 'Nakokangisa libala na yo na ngai mpo na libela; nakokangisa libala na yo na ngai na bosembo mpe na bosololo, na bolingo ya solosolo mpe na mawa. Nakokangisa libala na yo na ngai na bosembo, mpe okoyeba Nkolo' (v. 19–20).
Lisusu, Nkolo akebisi na nzela ya Yeremi:
'Bongo elobi Nkolo: Bómibatela, mpe bóbemisa mikumba te na mokolo ya Sabala, to mpe bómemaka yango te na bikuke ya Yelusaleme.
Mpe bokamata mokumba moko te longwa na bandako na bino na mokolo ya Sabala, to kosala mosala moko te; kasi bósantisa mokolo ya Sabala, lokola natindaki bankoko na bino. Soki boyoki ngai mpenza, elobi Nkolo, na ndenge ya komema mokumba moko te na bikuke ya engumba oyo na mokolo ya Sabala, mpe na ndenge ya kosantisa mokolo ya Sabala, na kosala mosala moko te na kati na yango; bongo bakonzi mpe bakonzi ya bilanga bakokota na bikuke ya engumba oyo, bakofanda na kiti ya bokonzi ya Davidi, bakozala na bichariot mpe na bampunda—bango mpe bakonzi na bango, bato ya Yuda, mpe bafandi ya Yeruzalemi; mpe engumba oyo ekofandama libela na libela. Kasi soki boyoki te, mpo na kobatela Sabala lokola esika ya bule mpe komema biloko ya kilo te ntango bokokota na bikuke ya Yelusaleme na mokolo ya Sabala, bongo nakopelisa mɔ́tɔ na bikuke na yango, mpe ekotumba bandako ya bokonzi ya Yelusaleme, mpe ekokufa te." (Yel 17:21–22, 24–25, 27).
Sabatí, longola kozala elembo ya bokelami, ezali mpe elembo kati na Nzambe na bato na Ye; tala:
'Mpe napesaki bango mpe basabati na ngai, mpo ezala elembo kati na ngai na bango; mpo báyeba ete ngai nazali Yehova oyo apambolaka bango. Mpe bóbatela basabati na ngai ete ezala ya bule, mpe ekokoma elembo kati na ngai na bino, mpo bókóma koyeba ete ngai nazali Yehova Nzambe na bino.
Kasi bana mpe batɛlɛmɛlaki ngai; batambolaki te na mibeko na ngai, mpe babatelaki te mibeko na ngai ya kosala, oyo soki moto abateli yango, akozala na bomoi na nzela na yango; bazalaki kobebisa basabato na ngai; na yango, nalobaki ete nakokwisa nkanda na ngai likolo na bango, mpo na kosalela bango etumbu ya nkanda na ngai na esobe. Kasi, nalembisaki loboko na ngai, mpe nasalaki bongo mpo na nkombo na ngai, ete ebebisama te na miso ya bikolo, epai wapi nabimisaki bango. Natombolaki mpe loboko na ngai likolo na bango na esobe, mpo na kopanza bango na kati ya bikolo mpe kokabolisa bango na mikili nyonso; mpo batosaki te mibeko na ngai, kasi babwakaki mibeko na ngai, mpe basali bosoto na mikolo na ngai ya bopemi, mpe miso na bango ezalaki na bikeko ya bankoko na bango.' (Ezekiele 20:12, 20–24).
Ntango Nkolo atangaki Mobeko na Ye liboso ya bato na esobe ya Sinai, Ye moko alobaki uta na kati ya mapata mpe alobaki mpo na Sabala ete:
'Bókanisa mokolo ya Sabala, mpo na kosantisa yango. Mokolo motoba osala mosala, mpe osala misala na yo nyonso. Kasi mokolo ya nsambo ezali Sabala ya Nkolo Nzambe na yo; okosala mosala moko te—yo moko te, mwana na yo ya mobali te, mwana na yo ya mwasi te, mosali na yo ya mobali te, mosali na yo ya mwasi te, nyama na yo te, mpe mopaya oyo afandi na kati ya baporte na yo te.
Mpo na mikolo motoba Nkolo asalaki likolo na mabele, mbu na biloko nyonso oyo ezali na kati na yango, mpe na mokolo ya nsambo apemaki; yango wana Nkolo apambolaki mokolo ya Sabala mpe asantisaki yango." (Ex 20:8–11).
Tótalela makambo ya mikemike:Na ebandeli ya mokapo ya ntuku mibale, ekomami boye: 'Bongo Nzambe alobaki maloba oyo nyonso, kolobaka: "Ngai nazali Nkolo Nzambe na yo."' Na boye, Abandi kotángisa mibeko na Ye mbala moko na bato, mpe likambo oyo ekomami polele na buku ya Deuteronome, esika elobami:
'Na mokolo oyo botɛlɛmaki liboso ya Nkolo Nzambe na bino na Horeb, tango Nkolo alobaki na ngai: "Yanganisa bato oyo epai na ngai,
mpe nakotika bango báyoka maloba na ngai, mpo báyekola yango mpe bábandela ngai na mikolo nyonso ya bomoi na bango na mabele, mpe báteya yango na bana na bango'; mpe bópusanaki pene mpe bótɛlɛmaki na nsé ya ngomba; mpe ngomba ezalaki na mɔ́tɔ kino na likoló, mpe molili, mpe mapata, mpe elili ya nsɔni. Bongo Nkolo alobaki na bino longwa na kati ya moto; boyokaki mongongo ya maloba, kasi bomonaki elili te—kaka mongongo. Bongo atiyelaki bino kondimana na Ye, oyo apesaki bino—Mibeko Zomi—mpe akomaki yango na mabanga mibale." (Deut. 4:10–13).
Lisusu, na biteni ya Makomi esika mitindo yango etangami, tokoki komona makambo mosusu ya ntina, lokola: 'kasi mokolo ya nsambo ezali Sabala ya Nkolo Nzambe na yo.' Mpe ezalaki kaka bato ya Israel te nde basengelaki kosala mosala te na mokolo wana, kasi mpe banyama na bango, oyo ezalaki kosalisa bango, mpe basali na bango, mpe mopaya oyo afandaki kati na bango. Yango ezalaki mpo ete ezalaki na basali ya bato, mpe lisusu baoyo basanganaki na bato ya Israel, ezala na nzela ya boyokani to na nzela ya mabala. Na boye, Nzambe alobaki na Moize mpe apesaki ye mitindo ete ateya bato ete: 'Bokozala na mobeko moko;
mpo mopaya azala lokola moto ya mboka' (Lev 24:22).
Abakisaki mpe ete: 'Kasi soki mopaya afandi na bino mpe alingi kosala feti ya Pásika mpo na Nkolo, mobali nyonso kati na bango asengeli kokatama; bongo akoki koya kosala yango, mpe akozala lokola moto ya mboka; kasi moto oyo akatami te akolia yango te.
Mibeko moko mpo na moto ya mboka mpe mopaya oyo afandi na kati na bino' (Ex 12:48–49; Lev 24:22; Num 15:16, 29).
Ezali na ntina ya komonisa polele ete ntango Nzambe apesaki bato mibeko na Ye, Moize akomátá naino na ngomba te mpe, na yango, azwaki naino te mabanga oyo makomamá likolo na yango Mibeko Zomi. Kasi, kondimana ya liboso esalemaki déjà, oyo na kati na yango ezalaki na mibeko ya mibeko-misala.
Na ntango moko oyo Nzambe apesaki Mibeko na Ye na Moize, apesaki ye mpe mibeko, mateya mpe bikateli, boye:
'Oyo nde mibeko, bikateli mpe mibeko oyo Nkolo asalaki kati na Ye mpe bana ya Yisraele na Ngomba ya Sinayi na nzela ya Moize.' (Levitike 26:46).
Ezali na ntina koyeba ete, atako mibeko ya losambo ya bonkoko elongolamaki nsima ya liwa ya Yesu—ye oyo akangisaki yango na ekulusu—mibeko mpe bikateli oyo Nzambe atiyaki mpe apesaki na Moise elongolamaki te.
Yango wana Nzambe alobaki na nzela ya Malakia: "Bókana na mobeko ya Moize mosali na ngai, oyo napesaki ye na Horeb mpo na Israel mobimba—mibeko mpe mibeko ya botosi" (Malakia 4:4).

Oli Prestes
Misionele