Diospa yachachikuyninman hinaqa, pachaqa manan runap pachan yupaynin hinachu tupunakunman. Ch'uya Biblia, iñiqkunapaq iñiy kamachiy, yachachin imachus necesitasqanchikta chanin ñanpi purinapaq ch'uyaypi kawsapaqpas; imaraykuchus, mana ch'uyaywanqa manan pipas Diostaqa rikunqachu.
Dios hanaq pacha kurakunata ruwaspa, nirqan: 'Hanaq pacha mast'arisqapi k'anchaykuna kachun, p'unchawta tutamanta t'aqanankupaq; chaykunataq unanchakuna kachun churasqa pachakunapaq, p'unchawkunapaq watakunapaqpas. Hinaspapas hanaq pacha mast'arisqapi k'anchaykuna kachun, kay pachapi k'anchayta qunankupaq.' Chaynataqmi karqan. Hinaspataq Diosqa iskay hatun k'anchaykunata rurarqan: aswan hatun k'anchayta p'unchaw kamachinanpaq, aswan huch'uy k'anchaytataq tuta kamachinanpaq; ch'askakunatapas rurarqanmi. Hinaspataq Diosqa hanaq pachap ch'usaqninpi churarqan, kay pachapi k'anchayta qunankupaq, p'unchawtapas tutatapas kamachinankupaq, k'anchaytataq laqha pachamanta t'aqanankupaq. Hinaspataq Diosqa qhawarirqan allin kasqanta.' (Génesis 1:14–18).
Chaymantapas, Pay tukuy pachata chaynataq chaypi kaqkunatapas kamaspaqa, pacha mit'akunata kay hinata churarqan: ch'isiy karqan, paqarinñataq karqan—ñawpaq p'unchaw; ch'isiy karqan, paqarinñataq karqan—iskay kaq p'unchaw, chaynallataq suqta kaq p'unchawkama (Génesis 1).
Bibliapi Pacha Rak'iykunamanta Sut'inchaykuna
Ch'isi: Paqarinmanta ñawpaq pacha rak'i. Sapa kutinqa 12 urastam unan, chaytaq sutichakun ch'isiyay, p'unchawpa ch'isin, laqha, tutapa laqhaynin (Prov 7:9). Huk p'unchaw inti haykuymanta qhipan paqarin inti lluqsimuykama unan.P'unchaw: Iskay inti haykuykuna chawpipi pachap mit'an, sapsilla 24 urakunaman tupaq (Lev 23:32).
Paqarin: Iskay tuta, iskay ch'isi chawpipi, utaq inti lluqsimuymanta inti haykuykama 12 urakunayuq pachap mit'an. Hinallataq p'unchaw nispa sutichakun (Juan 11:9).Pachakunapi manaraq k'anchay kachkaptin, laqha karqa. Chayrayku, iskay chunka tawayuq pacha muyuypiqa, tutam p'unchawmanta ñawpaqta hamun.
Kunan p'unchaw p'unchaw yupasqanchik hina, chawpi tutamanta chawpi tutakama, mana chaninmi,
chaymantataq Danielmi kayta willarqa: 'Paymi Hatun Apu contra rimarinqa, Hatun Apupa ch'uya runankunata ñak'arichinqa, hinaspataq pachakunata kamachikuytapas hukmanyachiyta maskhanqa' (Daniel 7:25, ñawpaq kaq iskay kaq rak'inkunapi).
Sichus p'unchaw chawpi tutamanta qallarinman chayqa, tutaqa suqta urallatam hap'inman karqa, p'unchawtaq chunka pusaqniyuq urayuq kanman karqa, ichaqa Jesusqa chunka iskayniyuq kasqantam nirqa (Juan 11:9). Imaynatam p'unchawqa chawpi tutamanta qallarinman? Pacha yachayta mana yachaqkunaqa manam allintachu Apunchikpa P'unchawninta ch'uyanchayta atinku. Diospa runankunaman qusqa kamachikuyman hinaqa, Samana P'unchawqa inti haykuymanta inti haykuykama hunt'akunan. P'unchawqa, kunan runap pachayupayninman hina iskay chunka tawayuq pachap k'anchaynin rakin, suqta paqarinmanta suqta ch'isikama qallarin, ichaqa chiqanmantaqa inti lluqsimuymanta inti haykuykama yupana.
Nehemíaspa Hunt'ayta Allichasqan
Nehemías runakunap pacha kamachikuyta p'akisqankuta allichayta munaspan, ch'isi llanthun Jerusalenpa punkunkunaman chayaramuqtillan, llaqta punkukunata wichq'anankupaq kamachirqan. Imaynatachus ñuqanchikpas ruwananchikta aswan allinta hamut'anapaq qillqata ninchik:
'Chay p'unchawkunapin Judapi rikurqani runakunata samana p'unchawpi uquta ñit'iqta, q'ipikunata apamuqta, asnukunapi apaspa; hinallataq vinuta, uvaskunata, higoskunata, chaynataq tukuy laya q'ipikunata, samana p'unchawpi Jerusalenman apamusqankuta; hinaspan paykunata k'amirqani mikhuna qhatusqanku p'unchawpi. Llaqtap ukhunpipas Tiro llaqtamanta runakuna tiyarqanku, paykunaqa challwakunata tukuy laya qhatunakunatapas apamurqanku, chaykunatataq Samana P'unchawpi Judá runakunaman Jerusalenpipas qhaturqanku. Chaymi Judá kurak runakunawan tuparqani hinaspa nirqani: '¿Imataq kay millay ruwasqaykichik, Samana P'unchawta qhillichaspa? ¿Manachu taylakichikkuna kaqllata ruwarqanku, hinaspa ¿manachu Diosniyku llapan kay ñak'ariyta ñuqanchikman kay llaqtamanpas apamurqan? Qamkunataqmi Israelpa contranpi paypa phiñakuyninpa nina q'oñiyninta yapashankichik, Samana P'unchawta qhillichaspa. Hinaspam, Samana p'unchaw manaraq kachkaspa, Jerusalenpa punkunkunapi llanthukuna suniyaptin, kamachisqayman hina punkukuna wich'qasqa karqa; hinaspam kamachirqani Samana p'unchaw tukukunankama mana kicharinankupaq; wakin waynakunaytapas punkukunaman churarqani, Samana p'unchawpi mana ima q'ipipas haykunampaq. Chaymantam qhatuqkuna, tukuy imaymana kaqkunata ranqhaqkunapas huk iskay kutita Jerusalen hawapi tutaykurqanku.
Chayrayku paykunata k'amirqani, nispataq: '¿Imanasqataq llaqtap perqan hawapi tutayankichik? Hukmanta kayta ruwaptiykichikqa, makiywan hap'isqaykichikmi.' Chay p'unchawmantapachan manañan samana p'unchawpi hamurqankuchu." (Neh 13:15–21).
Ñawpaq qillqasqakunaqa yachachikunanchispaqmi qillqasqa karqan.
Huk Cristiano mana pachata nitaq ñantapas yachanqachu chayqa—imapas pachanpas ñanninpas kanmi—payqa mana atinqachu khuyakuypi hunt'asqa kayman chayanata, nitaq Diospa mañakusqanman hina hunt'asqa runa kanqachu (Mt 5:48, 2 Tim 3:17 y Col 3:14). Paykunaqa Apunchikpa k'amiynintam chaskinqaku, paymi nin: 'Manam tarinichu ruwasqaykichikta Diospa ñawpaqinpi hunt'asqata' (Apocalipsis 3:2). Kay ruwasqakunataqmi Juanpa rimasqan chanin kaypa hinaspa munakuypa ruwayninkuna (1 Juan 3:18).
Sabat P'unchawta Yupaychaywan Hunt'ay
Espirituq Isaíasman willasqanman hina, manam imapas kay pachamanta kaqwan llakikunachu kachkanchik Apunchikpa Sabat p'unchawninpiqa; qhaway:
'Sichus chakiykita Samana P'unchawta mana p'akispalla waqaychanki, Ch'uya P'unchawniypi mana munayniykita ruwaspa, hinaspa Samana P'unchawta kusikuypaq nispa, Apu Yayap Ch'uya P'unchawnintaq yupaychaypaq p'unchaw nispa, chay p'unchawpitaq mana kikiykipa ñanniykikunata qatispa, nitaq kikiykipa munayniykita maskhaspa, nitaq kikiykipa simiykikunata rimaspa,
chayqa Apu Yayapi kusikunkim, ñuqataqmi pachap hawanpi purichisqayki, taytayki Jacobpa chaninwanpas kallpachasqaykim; imaraykuchus Apu Yayap siminmi chayta rimarirun." (Isaías 58:13–14).
Ñawpaq pachapi hinataq, chay p'unchawpipas manam wayk'unachu, Qillqa ninmi:
'Suqta p'unchawmi llamk'anqa, qanchis kaq p'unchawtaq qankunapaqqa santo kanqa, Señorpaq samana p'unchaw; pipas chay p'unchawpi ima llamk'aytapas ruwaqqa wañuchisqan kanqa. Manam ninata hap'ichinkichikchu wasiykichikpi Samana P'unchawpiqa.' (Ex 35:2–3).
Wakin runakunaqa ninku, kay yuyayqa ñawpa Israel llaqtapaq kasqanta, nina hap'ichiyqa sinchi llamk'ay kasqan pachapi. Ichaqa, Diosqa manam t'ikrakunchu. Sinaipi kamachikuynin manaraq takyachisqa kachkaptinpas, Diosqa kaynata nirqan: 'Hayk'aqkamataq kamachiyniykunata kamachikuyniykunatapas mana hunt'ayta munankichikchu?' (Ex 16:28). Chaymanta ñawpaqtaqa, Moises runakunata kay hinata kamachirqan:
'Kaytan nin Apu Diosqa: Paqarinqa samana p'unchawmi, Apu Diospaq ch'uya samana p'unchawmi; hurnupi yanuyta munasqaykichista yanuychis, yakupi t'impuchiyta munasqaykichistataq yakupi t'impuchiychis; puchuqtaq qamkunapaq waqaychaychis, paqarinpaq.' (Ex 16:23).
Qhawariy, paykunaqa mikhunankuta yanunanku karqa, hinaspa puchuqtaqa Samana P'unchawpaq waqaychananku karqa. Chayrayku, mikhunaqa mikhunapaq hina waqaychasqa kanan karqa.
Kunanqa aswan allin imaymanayuqmi kachkanchik Samana P'unchawta hunt'anapaq. Yanunanchikkunaqa gaswanmi purin; chiriyachinanchik, k'anchayninchik, pinchikillanchik, phawaq ununchikpas kanmi. Kay imaymanakuna mana kaqtinpas, huch'uy munaywanqa atikunmi Samana P'unchawta hunt'ayta;
imaptinchus, kayqa Jesuspaq munakuyninchikpa rikuchikuyninmi kanqa (Juan 14:15). Sábado p'unchawta mana yupaspaqa, imapas necesitasqanchikta ruwayta atinchikmi—chayqa, Viernes p'unchaw inti manaraq haykuchkaptin utaq Sábado p'unchaw inti haykusqan qhipata—imaptinchus iñinchik llapan imapas Dios munakuqkunapaqqa allinpaqmi hukllachakusqanta (Romanos 8:28).
'¿Imataqtaq t'aqawasun Diospa munakuyninmanta?' ¿Yarqaychu, q'alalla kaychu? Manam imapas t'aqawasunmanchu Diospa munakuyninmanta, Paypa Kamachikuyninkunata hunt'aymantaqa (Romanos 8:35).
Imaynan Isaías profetap qillqasqanpi Señorpa munayninta rikurqanchik, manam maskhananchu kikin munayninchikta ruwayta nitaq kikin siminchikta rimaytapas Paypa santo p'unchawninpiqa (Isaías 58:13).
Ichaqa kanmi wakin runakuna kayta mana chaskiqkuna, paykuna ninku Apunchikpa Samana P'unchawninqa manan Apunchikpa P'unchawninpunichu nispa; hinaspataq llulla yuyaykunata rikurichinku; manan cheqaq kaqpi sayankuchu, imaraykuchus paykunapiqa manan cheqaq kaq kanchu. Paykuna ninku Apunchikpa P'unchawninqa kunanqa Domingo p'unchawñan kasqanta, kikinpa yupayninkumanta hinaspa hamut'ayninkumanta yuyaspa, Jesus chay p'unchawpi sayarisqanta. Pipas kayta yuyaykuq hinaspa iñiqqa manan allintachu Diospa siminpi yachachisqa kashan.
Diospa Kamachikuyninkunata chaskiyqa yachayta tarinapaq, Apupa manchakuyninta tarinapaq, hinallataq 'Diosmanta yachayta' tarinapaq ñawpaq kaq kasqanrayku, pikunachus Paypa Kamachikuyninkunata mana chaskinkuchu, manan yachaytachu tarinku, nitaq Apupa manchakuynintachu, nitaq Diosmanta yachaytachu (Prov 2:1–6, 28:7–9 y 10:8).
Yachachikuy pantaykunaqa achkallan kanku Diospa Kamachikuyninkunata mana hunt'aq inlisyakunapi, imaynan Kamachikuyninkunata mana hunt'aqkunaqa Diospa siminkunata mana hamut'ankuchu, chay hamut'anapaq ñawpaqta hunt'ana kasqanrayku. Wakin inlisyakunaqa, Kamachikuykunata yachaspapas, manan hunt'ankuchu, chayraykun mana Diosta munakunkuchu (Juan 14:21, 15:9–10).
Jesusqa kay pachata munakurqan, chay munakuynintataqmi rikuchirqan ñuqanchikrayku wañuspa; kunantaq payqa munakuyninchikmanta rikuchiyta mañakun, kaynata nispa: 'Sichus munakuwankichik chayqa, kamachikuyniykunata hunt'ankichik' (Juan 14:15). Payqa kuyakuqninkunallatam kuyan (Prov 8:17, huk chikan). Ch'uya Espiritutaqmi rikuchin Cristorayku upa kasqanchikta (1 Cor 4:10). Hinallataq: 'Ama pipas pay kikin llullakuchunchu. Pipas qankunamanta kay pachapi yachaysapa kasqanta yuyaspaqa, upaman tukunanmi yachaysapa kananpaq' (1 Cor 3:18).
¿Simanap Qanchis kaq P'unchawnin icha Sapa Qanchis P'unchawmanta Huk P'unchaw?
Apu Yayanchik hanaq pachata kay pachatawan kamasqan pachapi, pacha rak'iykunata churarqan: simanata, killakunata, watakunatapas. Qanchis p'unchaw simanata, kimsa chunka p'unchaw killata, chunka iskayniyuq killa watatapas.
Paymi Israel runakunata Egiptomanta hurqurqan, hinaspa Abib killata runankunapaq ñawpaq kaq killata hina churarqan. Kunanqa, kay killaqa Marzo killamanta Abril killakama pachaman tupan, hukninpa huk chikaninta, hukninpa huk chikanintapas hap'ispa.
Apu Yayam simanap p'unchawkunata suticharqa: ñawpaq kaq, iskay kaq, kinsa kaq, tawa kaq, pichqa kaq, suqta kaq, qanchis kaqpas. Hinaspam Diosqa kay simanap p'unchawta Samana P'unchaw nispa suticharqa, chay p'unchawpi samasqanrayku, chayraykutaq ch'uyancharqa samincharqapas.
Ch'uyanchayqa t'aqay ninanmi. Chayhinam, chay p'unchawta samana kananpaq t'aqarqa, chayraykutaq samincharqa. Paypa Samana P'unchawninqa mana kuyuriyuqmi: simanap qanchis kaq p'unchawninmi. Israel runakunap Samana P'unchawkunataqmi, ichaqa, hukniray karqan; chayqa nin, mana kaqllachu karqan, imaraykuchus Apunchikpa kamachisqan hatun raymikunap ñawpaq kaq qhipa kaq p'unchawkunapas simanap huk p'unchawkunapin chayamurqan, 'hatun Samana P'unchawkuna' utaq raymi p'unchawkuna kaspa (Levítico 23:32 hinaspa chayman rikch'akuqkunapi).
Qanchis kaq p'unchaw Samanaqa allin kamachikuymi, sapa qanchis p'unchaw Samanañataqmi mana allin kamachikuy. Yuyaykuy llapan runakuna huñunakuyman sapaq p'unchawpi riqta, sapa huk kikinpa samana p'unchawninta hunt'ayta maskhaspa.
Diospa kamachisqan Samana P'unchawkunapipas —chaykunatataq Payqa 'qankunap Samana P'unchawykichik' nispa suticharqan— allin kamachikuy karqan. Qillqakunata allinta ñawinchaylla. Paykunap pachankunaqa huk wata ukhupi takyasqa karqan. Diospa kamachisqankunaqa yachaywan hunt'asqam, Paytaqmi hunt'asqa kachkan.
Kanku wakin runakuna, Jesuspa kay nisqanta hap'ispa Samana P'unchawta mana hunt'anankupaq: 'Taytayqa kunankamaraqmi llamk'ashan, ñuqapas llamk'ashallanitaqmi' (Juan 5:17), hinallataq apostol Paulopa nisqantapas: 'imaptinchus tuta p'unchawmi llamk'arqayku, mana mayqin qankunamanpas q'epiman tukunaykupaq' (1 Tesalonicenses 2:9). Ichaqa qunqanku Yachachiqpa nisqantapas: 'Ama ismuq mikhunapaq llamk'aychischu, aswanpas wiñaypaq kaq mikhunapaq' (Juan 6:27).
Jesuspa ruwayninqa paypa kamachiyninmi karqan, chaytaq waqyasqakunapapas kananmi. Chayhinam, kay llamk'aypiqa tayta Dios hina tuta p'unchaw llamk'ay atikun.
Profetakunap apostolkunap rimasqan simiqa, Diospa Ch'uya Qillqakunapi rimasqan simiwanmi tupachikurqan, imaraykuchus paykunaqa Paypa samaychasqanmi karqanku, hinaspataq Paypa rimaqninkuna hina karqanku.
Chayhinam, Qillqa nisqanman hina, Pedropas Juanpas temploman mañakuq wichariptinku, ninmi isqun ñiqin hora kasqanta. Chay horataqmi chunka pichqayuq ñiqin hora utaq ch'isipi kimsa hora nispa sutichakun. Ichaqa, paqarinpi inti lluqsimusqanrayku, p'unchawtaq chunka iskayniyuq horayuq kasqanrayku, kunan pacha yupayman hinaqa, isqun ñiqin horam kimsa hora ch'isipi utaq chunka pichqayuq ñiqin hora nispa sutichakun.
Juan Patmos wat'api kachkaspa, Apocalipsis qillqata qillqarqan, chaypitaq nirqan: 'Espiritupitaq Apunchikpa P'unchawninpi hap'isqa karqani…' (Apocalipsis 1:10). Kay samaychasqa simiqa manam hukchu, aswanpas Diospa Isaíasman samaychasqanmi, paymi qillqarqa: 'Sábado p'unchawta kusikuypaq nispa, Señorpa santo p'unchawninta, chaytaq yupaychanki, mana kikiykipa ñanniykikunata purispa, nitaq kikiykipa munayniykita maskhaspa, nitaq kikiykipa simiykikunata rimaspa, chayqa Apu Yayapi kusikunki, hinaspataq pachap hawanpi purichisqayki, taytayki Jacobpa herencianwanpas kallpachasqayki; imaraykuchus Apu Yayap siminmi chayta rimarun" (Isaías 58:13–14). Chaytam apostolqa ruwarqan: Payqa Samana P'unchawta Apu Yayap P'unchawnin nispa suticharqan.
Imaptinchus Dyuspaqqa, huk pacha tupuyqa kaykunam kanman: chunka iskayniyuq uras, huk p'unchaw, huk wata, waranqa wata, utaq huk pacha tupuy utaq huk kutichu. Chaynapim, Paypa p'unchawninqa kanmanpas Paypa Samana P'unchawnin, hamunan p'unchaw, utaq huk sapaq pacha tupuy.
Ichaqa, Paypa yuyaykusqanqa sut'inmi qillqasqap muyuriqninmanta, imaraykuchus ukhunchikpi kaq Espiritunmi chayta yachachiwanchik; imaptinchus Payqa llapan imakunatam maskhan, Diospa ukhu kaqninkunatapas (1 Corintios 2:10).
Wakin runakunaqa yuyanku, Apunchik Jacob taytamanta rimasqanrayku, sutinllapi kaq Israelman utaq Palestina suyupi kaq Israelman rimasqanta. Ichaqa qhawariy imatachus apóstol Pablo nin:
'Hawa kaq Jerusalénqa qispisqam, paymi mamanchik. Qillqasqam kachkan: "Kusikuy, mana wach'uq warmi, mana wach'uq; q'aparispa kunkaykita huqariy, mana nanachikuq warmi, mana wach'uq; ch'usaq kaqpa wawakunan aswan askha kanku qusan kaqpa wawankunamantaqa.
Ichaqa ñuqanchik, wawqikuna panakuna, simi qusqap wawan kanchik, Isaac hina. Chhaynaqa, wawqikuna panakuna, manan kamachi warmipchu wawan kanchik, aswanpas qispisqa warmipmi (Gal 4:26–28, 31).
Chayrayku, ñuqanchik iñiqkunaqa Abrahamman prometesqa miraymi kanchik, paymantam patriarchakuna hamunku, hinallataq Jacobpa taytan Isaacmantapas, payqa promesaq churinmi karqan, imaynan ñuqanchikpas Abrahamman prometesqa karqanchik, hanaq pachapi quyllur hina, mama quchap aqu hina achkha kaspa (Gen 15:5, 22:17 y 32:12).
Ichaqa kanmi wakin ninku mana pipas Kamachikuykunata hunt'ayta atisqanta, nitaq huk ch'uya runapas kanchu nispa.
Ichaqa, Sinaipi kamachikuykuna manaraq qusqa kachkaptinpas, Qillqasqakunaqa willawanchik Abrahampuni Apu Yayapa kamachikuyninkunata hunt'asqanta. Hinaspapas Dios kikinmi kaynata nirqan:
Hinaspan Apu Yayam nirqan: '¿Abrahammanchu pakasaq imatachus ruwasaqta, Abrahamqa chiqapuni hatun, atiyniyuq llaqta kanqa, hinaspapas paypim kay pachapi llapan llaqtakuna saminchasqa kanqa?
Paypa qhipanmanta wawankunata wasinpi kaqkunatapas kamachinanta yachani, Apupa ñanninta purinankupaq, allin kaqta chanin kaqtapas ruwanankupaq; chaynapin Apu Abrahamman paymanta rimasqanman hina ruwanqa." (Génesis 18:17–19).
Tapukuna qillqapi rikuchikusqanman hinaqa, Apu Yayapa ñanninkuna, Apu Yayapa chanin kayninpas Kamachikuyninkunan kanku (Mal 2:8–9, Sal 119:172). Diospa chanin kayninqa wiñaypaqmi (Sal 119:142). Chanikayta ruwaqqa chaninmi, Pay chanin kasqan hina (1 Juan 3:7).
Diosqa Isaacnintakama Abrahamanmanta willarqan, kaynata nispa:
'Abrahamqa simiyta kasukurqan, kamachikuyniykunatapas, kamachikuy kamasqaykunatapas, kamachikuyniykunatapas, leykunatapas hunt'arqan.' (Génesis 26:5).Chaymantapas, Qillqasqa nin Zacariaspas warmin Isabelpas chanin runakuna kasqankuta. Paykunaqa chanin runakuna karqanku Diospa chanin kayninta qhawarisqankurayku, kamachikuyninkunatapas hunt'asqankurayku, kay hinata qillqasqa kasqanman hina:
'Judiokunap qhapaqnin Herodespa p'unchawninkunapi, Abiaspa t'aqanmanta Zacarias sutiyuq huk tayta karqan; warminñataq Aarónpa ususinkunamanta karqan, sutinñataq Isabel karqan. Paykunapas iskayninkum Diospa ñawpaqinpi chanin runakuna karqanku, Apunchikpa llapan kamachikuyninkunata, kamachiyninkunatapas mana huchayuqta hunt'aspa puriqkuna." (Lucas 1:5–6).
Jesuspa maman Mariapa qusan Josepas chanin runam karqan (Mateo 1:19).Chayrayku, llapan Diospa chanin kayninta ruwaqkunaqa—chayqa, kamachikuyninkunata hunt'aqkunaqa—Dios hina chanin kanku; qhaway:
'Huch'uy wawakuna, ama pipas llullasunkichikchu: pipas chanin kayta ruwaqqa chaninmi, imaynan Pay chanin kashan hinata.' (1 Juan 3:7).
Pipas Diospa Kamachikuyninkunapi mana iñiqqa manam hunt'ayta atinmanchu, payqa Iñiypa Kamachikuyninmi (Romanos 3:27, 31). Manataqmi llasachu kanku, Juanpa samaychasqa nisqanman hina (1 Juan 5:3).
Pipas mana chaykunata hunt'aqqa manam Diospiqa kawsanmanchu (1 Juan 3:24). Chayrayku, Yayap munakuyninqa manam paykunapiqa kawsanmanchu (Juan 15:9–10).
Ruwana Kamachikuykunawan Kawsaypaq Kamachikuywan T'aqanakuynin
Ichaqa kanmi wakin runakuna, paykuna munasqankuman hina mana nishaq Biblia qillqakunata rikuchiy hina apamuqkuna. Hukninpim, apostol nin: 'Qamkunaqa p'unchawkunata, killakunata, watakunatapas qhawankichik'. Utaq hukninmi nin: 'Ama pipas qamkunata taripachunkichikchu mikhunamanta, ukyanamanta, nitaq Samana P'unchawkunamantapas'.
'Sumaq Samana P'unchawkunata' kamachiq kamachikuykunata yuyarisqanchikpi rikusqanchikman hina, karqanmi sumaq p'unchawkuna, sumaq killakuna, sumaq watakunapas, chaykunatataq judiokunaqa Pabloq pachanpipas hunt'arqanku.
Kay judiokunaqa 'Ñanman' hukllakakuq pagano runakunata kay p'unchawkunata hunt'anankupaq mat'iyta munarqanku, nispanku, sichus mana chaykunata hunt'ankuchu chayqa, mana Kamachikuyta hunt'ankumanchu. Hinallataqmi nirqanku, circuncidasqa kanankupaq, Moisespa Kamachikuyninta hunt'anankupaq. Chayraykun Pabloqa 'Galaatianokunaman' qillqasqa cartata qillqarqan, chay kikin sasachakuymanta rimanapaq.
Tukuy kaykunapi, Hebreosman Qillqasqap qillqaqninpa nisqanman hina, Diosqa ñawpaq rimanakuyta churaykun iskay kaqta sayarichinanpaq. Ñawpaq kaqqa ch'uya kamachikuykunata hunt'aymi karqan, mikhunakunata, ukyanakunata, haywakunatapas quspa (Heb 9). Chaymantapas 'ama llankhaychu' hinallataq 'ama hap'iychu' nisqa kamachikuykunatapas hap'irqan, chaykunatataq Pabluqa kamachikuykuna hina sut'inchan (Col 2:20–21). Ichaqa Cristoqa kaykunataqa huklawman churapunmi, mana hunt'asqa kaqkunata, kamachikuyninkunapi ñuqanchikpa contranchikpi sayaq manu qillqata puchukachispa, chayta huklawman apaspa kuruspi t'akaspan (Col 2:14).
Chayrayku, kaykuna kamachikuykuna kasqanrayku, hunt'anankupaqpas pacha kasqanrayku, hamuq allin kaqkunap Hatun Taytan Jesusqa, chayamuspa, ñawpaq kaqta huklawman churaykurqan, iskay kaqtañataq takyachirqan; Horebpi ruwasqataqa chinkachirqan, Moab allpapi ruwasqatataq takyachirqan.
Chayraykun Isaías nirqan:
'Wakata wañuchiqqa runata k'iriq hinam; uwiata haywaqqa allqupa kunkan kuchuq hinam; saminchata haywaqqa khuchi yawar haywaq hinam; q'apachiqta rupachiqqa waka rumiman saminchay quq hinam; kaykunaqa kikinkupa ñanninkutam akllanku, almankutaq millay rurayninkupi kusikun.' (Isaías 66:3).
Chayhinam, profetakuna kaykunata chaskispa, yachayta munarqanku kikin pachankupaqchus karqan icha manachus, hinaspam niwarqanku mana paykunapaqchu kasqanta, aswanpas ministrasqanku pagano runakunapaq kasqanta (1 Pedro 1:11–12).
Isaíasqa Señorpa paywan rimasqantam qillqarqan:
'Ñuqaq ñawpaqeypi rikhurimunaykichikpaq hamuspaqa, ¿pitaq qamkunamanta mañakurqamurqaykichik kanchaykunata sarunchanaykichikpaq? Amañayá qusqaykichikchu yanqa haywarikuykunata: q'apachiq q'apayqa millaymi ñuqapaq, chaynataqmi killa hunt'akuna, samana p'unchawkuna, hatun huñunakuykunapas; manan muchuyta atinichu mana allin ruwayta, nitaq hatun huñunakuytapas. Mosoq killa raymiykichikpas churasqa raymiykichikpas —almayqa millakunmi paykunamanta; q'epimanmi tukupunku; sayk'usqam kani apaywanqa." (Isaías 1:12–14).
Ichaqa, allinta qhawariy imayna kasqanta, qhawariytaq Levítico 23 kaqta, chaypitaq rikunki imatachus Apu Dios rimashan: huñunakuy huñuta, hatun huñunakuyniykichikta (qhawariy Lev 23:1, 8, 9, 17, 21, 28 hinallataq 29 kaqkunata).
Chayhinam, chay Samana P'unchawkunaqa qankunap Samana P'unchawykichikmi karqan.
Hinaspam chaykunamanta Apunchikpas Oseaspa siminwan nin: 'Tukuchisaqmi llapan kusikuyninta, rayminkunata, killa qallariyninkunata, Samana P'unchawinkunata, llapan raymi p'unchawkunatapas' (Oseas 2:11).
Hinaspapas Apuqa ninmi: 'Wiñaypaqmi qamkunata ñuqawan kasarakuyman churasaq; chanin kaypi, allin kamachikuypi, mana tukukuq munakuypi, khuyapayakuypipas ñuqawan kasarakuyman churasaq. Hunt'aq kaypim ñuqawan kasarakuyman churasaq, hinaspam Aputa riqsinkichik' (19-20 ñiqin t'aqakuna).
Chaymantapas, Apuqa Jeremíasnintakama kaynata willan:
'Kaynatan nin Apu: Qamkunamanta qhawarikuychis, ama Samana P'unchawpi ima q'ipitapas apaychischu, nitaq Jerusalenpa punkunkunanta apamuychischu.
Manataqmi Samana p'unchawpi wasiykichikmanta ima q'ipitapas hurquychikchu, nitaq ima llamk'aytapas ruwaychikchu; aswanpas Samana p'unchawtaqa ch'uyata waqaychaychik, imaynan tayta-mamaykichikman kamachirqani hina. Cheqaqtapuni uyariwankichik chayqa, ninmi Apu Yayaykichikqa, Samana p'unchawpi mana ima q'ipitapas kay llaqtap punkunkunanta apamuspa, Samana p'unchawtataq ch'uyata waqaychaspa, chaypi mana ima llamk'aytapas ruwaspa; chayqa qhapaqkuna kamachikuqkunapas kay llaqtap punkunkunanta haykunqaku, Davidpa tiyanapi tiyashaspa, carrokunapi purispa, kawallukunapipas wicharispa—paykuna, kamachikuqninkuna, Judap runankuna, hinallataq Jerusalenpi tiyaqkuna; hinaspataq kay llaqta wiñaypaq tiyaqniyuq kanqa. Ichaqa mana uyariwankichikchu, Samana P'unchawta ch'uya kananpaq waqaychanaykichikpaq, chay p'unchawpi mana ima q'ipitapas Jerusalenpa punkunkunanta apamuspaqa, chayqa punkunkunapi ninata hap'ichisaq, hinaspataq Jerusalenpa palasyunkunata ruphachinqa, manataqmi wañunqachu." (Jer 17:21–22, 24–25, 27).
Sábado p'unchawqa, kamasqa kasqanchikmanta yuyarina kasqanmanta aswanqa, Diospa runankunawan ima huk señaltam; qhaway:
'Ñuqataqmi paykunaman Sábado p'unchawkunata qumurqani ñuqawan paykunawan señal kananpaq, chaynapi paykuna yachanankupaq ñuqaqa paykunata ch'uyanchachkaq Apu Dios kasqayta. Qankunaqa Sábado p'unchawkunata ch'uyata waqaychanaykichikmi, chaykunataqmi ñuqawan qankunawan señal kanqa, chaynapi yachanaykichikpaq ñuqaqa Apu Diosniykichik kasqayta.
Ichaqa wawakunapas noqapa contraypi hatarisqaku; kamachikuyniykunapi mana purirqankuchu, nitaq kamachikuyniykunatapas hunt'arqankuchu, mayqinkunawanmi runa hunt'aspaqa kawsarinman karqa; Paykunaqa samana p'unchawniykunatam qhillicharqanku; chayraykum nirqani phiñakuyniyta paykunaman hich'anayta, ch'in pampapi paykunaman r'arqayniyta hunt'anaypaq. Ichaqa makiyta hark'arqanim, sutiymanta raykum, mana llaqtakunap ñawpaqinpi qhillichasqa kananpaq, mayqinkunap ñawpaqinpim paykunata hurqurqani. Ñuqapas makiyta paykunapa contranpi churarqani ch'in pampapi, llaqtakunap chawpinpi ch'iqichinaypaq, hinallataq tukuy hallp'akunaman ch'iqichinaypaq; kamachikuyniykunata mana hunt'arqankuchu, aswanpas kamachikuyniykunata qhisacharqanku, samana p'unchawniykunatapas qhillicharqanku, ñawinkupas tayta-mamanpa waka-rikch'ayninkunapim kachkarqa.' (Ezequiel 20:12, 20–24).
Apu Yayanchik kamachikuyninta Sinaipa ch'in pampanpi runakunapa ñawpaqinpi willaqtinqa, pay kikinmi phuyukunamanta rimarirqan samana p'unchawmanta nispa:
'Yuyariychik Sabadu p'unchawta, ch'uyanchasqa kananpaq. Suqta p'unchawmi llamk'ankichik, llapan llamk'aykichiktapas ruwankichik. Ichaqa qanchis kaq p'unchawqa Apu Yayaykichikpa Sabadunmi; manan ima llamk'aytapas ruwanachu kankichikchu—ni qamkuna, ni churiykichik, ni ususiykichik, ni qhari kamachiykichik, ni warmi kamachiykichik, ni uywaykichik, nitaq wasiykichik ukhupi tiyaq karu runapas.
Imaraykuchus suqta p'unchawpim Apuqa hanaq pachata, kay pachata, mama quchata, chaykunapi kaq llapantapas kamarirqan, qanchis kaq p'unchawpitaq samarirqan; chayraykum Apuqa Samana p'unchawta samincharqan, ch'uyancharqantaq." (Ex 20:8–11).
Qhawarisunchik imayna kasqanta:Iskay chunka ñiqin umaq qallariyninpi nin: 'Chaymantataq Dios kay llapan simikunata rimarirqan, nispa: "Ñuqam kani Apu Diosniyki"'. Chaynapim, Payqa kamachikuyninkunata runakunaman kikinmanta willayta qallarirqan, chaytaqmi sut'ita qillqasqa kachkan Deuteronomio qillqapi, chaypim nin:
'Horeb urapi Apu Diosniykichikpa ñawpaqinpi sayasqaykichik p'unchawpi, Apu Diospa ñuqaman nisqan pachapi: "Kay runakunata huñumuy ñuqaman,
hinallataq uyarichisaq simiykunata, yachanankupaq, hinallataq manchawanankupaq tukuy kawsayninku pachapi, churinakunatapas yachachinankupaq; chaymantataq qamkuna qayllaykurqankichik, urqupa sikinpi sayarqankichik; chay urqutaq ninawan rawrachkarqa hanaq pachakama, tutayaytaq karqa, phuyukunapas, laqhapas. Chaymantataq Apu Yayaykiqa ninap ukhunmantam qamkunaman rimarirqan; siminkunap kunkantam uyarirqankichik, ichaqa manam ima rikch'aynintapas rikurqankichikchu, aswanpas huk kunkallatam. Chaymantataqmi qamkunapaq rimanakuyninta churaykurqan, chay qamkunapaq kamachisqan—Chunka Mandamientokunata—hinaspam iskay rumi plankakunapi qillqarqan." (Deut. 4:10–13).
Chaymantapas, kamachikuykuna yuyarisqa kasqan qillqakunapiqa, huk ancha chaniyuq imakunatapas rikunchikmanmi, kay hina: 'ichaqa qanchis kaq p'unchawqa Apu Yayaykichikpa samana p'unchawninmi.' Manataqmi Israel runakunallachu chay p'unchawpi mana llamk'anankuchu karqa, aswanpas paykunata yanapaq uywankunapas, kamachinkunapas, chaynataq paykunawan tiyaq karu llaqtayuqpas. Kayqa karqa runakunap kamachinkuna kasqanrayku, hinallataq Israel runakunaman huñukamuqkunapas, rimanakuspa utaq casarakuspa. Chaymi Diosqa Moisesman rimarirqa, runakunata yachachinanpaq kamachispa: 'Huk kamachikuyllaykichik kanqa;
chaynapin karu llaqtamanta kaqqa kay hallp'api paqarisqa hina kanqa" (Lev 24:22).
Nillarqantaqmi: "Ichaqa mayqin karu llaqtamanta kaqpas qankunawan tiyan chayqa, hinaspa Apu Yayapaq Pascua Raymita ruwayta munan chayqa, paykunamanta llapan qhari runaqa q'umpusqa kanan tiyan; chaymantañan hamuspa chay raymita ruwanman, hinaspa kay hallp'api paqarisqa hina kanqa; ichaqa mana q'umpusqa runaqa manan chaymanta mikhunqachu.
Huk kamachikuyllam kanqa llaqtapi paqarisqapaqpas qankunawan tiyaq karu llaqtapaqpas" (Ex 12:48–49; Lev 24:22; Num 15:16, 29).
Ancha allinmi sut'inchanapaq, Dios kamachikuyninkunata runakunaman qushaqtin, Moisés manaraq orqoman wicharirqanchu, chayraykutaq manaraq chunka kamachikuykuna qillqasqa rumi planchakunata chaskirqanchu. Ichaqa, ñawpaq rimanakuyqa ñam ruwasqaña karqa, chaymi kamachikuykunatapas hap'irqa.
Chay pachallapitaqmi Diosqa Moisesman Kamachikuyninta qusqan pachapi, kamachikuykunatapas, yachachikuykunatapas, taripaykunatapas qusqa, kay hinata:
'Kaykunan kanku kamachikuykuna, taripaykuna, kamachikuykunapas, mayqinkunachus Señorqa pay kikinwan Israel runakunawan Sinaí urqupi Moisespa chawpinpi ruwasqan.' (Lev 26:46).
Yachananchikmi, Jesuspa wañuynin qhipaman ceremonial kamachikuykuna chinkachisqa karqanña chaypas —paymi chaykunata kurusman t'akrarqan— Diospa kamachisqan hinaspa Moisesman qusqan kamachikuykunaqa manan chinkachisqachu karqan.
Chayraykun Diosqa Malaquíasnintakama rimarqa: "Yuyariychik kamachiyniyta, sirviyniy Moisespa kamachiyninta, mayqintachus payman Horebpi llapan Israelpaq kamachirqani — kamachikuykunata, kamachiykunatapas" (Mal 4:4).

Oli Prestes
Misionero